TIẾP TỤC ĐỔI MỚI VÀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ HỢP TÁC VÀ HỢP TÁC XÃ Ở VIỆT NAM

TS. CHU TIẾN QUANG – CN. LÊ XUÂN QUỲNH – Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế TW

Trong những năm gần đây, kể từ khi Luật HTX ra đời (3/1996) và chính thức có hiệu lực từ 1/1/1997 khu vực kinh tế hợp tác và HTX ở nước ta đã thay đổi rất cơ bản cả về lượng và chất. Số lượng các đơn vị HTX tuy tăng không nhiều, nhưng đã từng bước được củng cố về chất, lấy lại uy tín và vai trò đối với người lao động, trên cơ sở đó phát triển và ngày càng thu hút các đối tượng khác nhau tham gia, không chỉ là người lao động như những năm trước khi có luật. HTX đã đóng góp tích cực hơn vào sức mạnh chung của kinh tế nhiều thành phần và làm rõ hơn bản chất của Kinh tế tập thể mà Đảng và Nhà nước ta đã chủ trương phát triển.

Để đánh giá lại những đổi mới của khu vực kinh tế này trong những năm qua và nhìn nhận sự phát triển của nó trong những năm tới, bài viết này đề cập những điểm cơ bản trong đổi mới về tư duy, nội dung và phương thức hoạt động của các HTX, với ý nghĩa vừa là bộ phận nòng cốt, vừa thể hiện một cách đầy đủ nhất những tố chất của kinh tế tập thể.

I. Luật HTX và sự đổi mới tư duy về kinh tế hợp tác và HTX.

Sau nhiều năm tiến hành củng cố, hoàn thiện tổ chức và quản lý khu vực HTX bằng các văn bản chỉ thị, nghị quyết của Đảng và Chính phủ thì năm 1996 Luật HTX đã ra đời và có hiệu lực thi hành từ 1/1/1997 đã đặt cơ sở pháp lý đầu tiên cho quá trình đổi mới mạnh mẽ tư duy về bản chất của loại hình tổ chức kinh tế này. Điểm cơ bản nhất mà Luật HTX năm 1996 đã đổi mới tư duy về bản chất HTX được thông qua định nghĩa: “HTX là tổ chức kinh tế tự chủ do những người lao động có nhu cầu, lợi ích chung tự nguyện cùng góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của pháp luật để phát huy sức mạnh của tập thể và của từng xã viên nhằm giúp nhau thực hiện có hiệu quả hơn các hoạt động SXKD dịch vụ và cải thiện đời sống, góp phần phát triển kinh tế xã hội của đất nước…”.

Định nghĩa này khẳng định những người lao động có nhu cầu và tự nguyện tuân thủ các nguyên tắc HTX đều có thể thành lập và tham gia HTX.Các nguyên tắc cơ bản để thành lập và phát triển HTX là: Tự nguyện gia nhập và ra HTX; Quản lý dân chủ và bình đẳng; Tự chịu trách nhiệm và cùng có lợi; hợp tác và phát triển cộng đồng.

Với sự khẳng định HTX là “tổ chức kinh tế tự chủ” thì HTX được hiểu là tổ chức kinh tế của chính những người lập và tham gia là xã viên, HTX không phải do Nhà nước hoặc các tổ chức chính trị-xã hội nào đó lập ra. Sự khẳng định này đã từng bước giúp các HTX cũ thoát khỏi tư duy xem HTX nặng về chức năng xã hội, đồng thời giúp các HTX được giải phóng khỏi những can thiệp hành chính và không đúng của các cơ quan Đảng và chính quyền vào công việc nội bộ của nó. Luật HTX ra đời còn thúc đẩy đổi mới tư duy không coi các Bộ ngành, Chính quyền địa phương các cấp là “cơ các quan chủ quản HTX”. Sự vận động và phát triển của HTX được điều chỉnh bởi khung luật pháp chặt chẽ, trong đó quy định rõ về nguyên tắc tổ chức, các quan hệ nội bộ và vị trí của HTX trong quan hệ với các tổ chức kinh tế khác..

Có thể nói rằng sự ra đời của Luật HTX năm 1996 đã tạo ra động lực và sức sống mới cho khu vực kinh tế hợp tác và HTX. Các HTX cũ đã chuyển đổi và bắt đầu hồi phục, phát triển với các nguyên tắc được đông đảo xã viên đồng tình, ủng hộ. Bên cạnh các HTX cũ chuyển đổi đã thành lập hàng nghìn HTX mới trong tất cả các lĩnh vực kinh tế, những HTX này tuy còn nhỏ về quy mô vốn, số lượng xã viên… nhưng đã tạo ra những mẫu hình HTX mới, đích thực, thực sự tự chủ, tự chịu trách nhiệm trong các hoạt động của mình như các loại hình tổ chức kinh tế khác, những HTX này có động lực và sức sống, mạnh dạn tham gia thị trường để phát triển trong điều kiện mới.

II. Tình hình cơ bản của kinh tế hợp tác và HTX ở Việt Nam thời kỳ 1997 – 2003.

2.1. Về số lượng HTX: Sau gần 6 thực hiện Luật, đến 31 tháng 6 năm 2003 số lượng HTX của cả nước là 14.207. Theo Liên minh HTX trong số này có khoảng 5.800 HTX thành lập mới (riêng lĩnh vực nông nghiệp khoảng 2139 HTX, chiếm tỷ lệ 37%); khoảng 8.400 là các HTX chuyển đổi từ mô hình cũ sang. Trong thời gian này Luật DN cũng đã được ban hành và số lượng các loại hình doanh nghiệp thuộc khu vực tư nhân được thành lập theo luật này ở khu vực nông nghiệp, nông thôn chỉ có 2613 doanh nghiệp, bằng khoảng 36% so với số lượng các HTX hoạt động trong lĩnh vực này. (Tóm tắt kết quả tổng điều tra nông nghiệp, nông thôn và thuỷ sản, Tổng cục Thống kê, 10/2003). Những con số này cho thấy đối với khu vực nông nghiệp và nông thôn thì HTX có vai trò và vị trí vô cùng to lớn.

Các HTX chuyển đổi và thành lập mới theo luật đã phân bố không đồng đều, chủ yếu tập trung ở các vùng nông thôn, như vùng trung du miền núi phía Bắc có 4.034 HTX( 28%); vùng đồng bằng sông Hồng 5.063 HTX(36%); ở các vùng phát triển của sản xuất hàng hoá cao như Đông Nam Bộ số lượng HTX chỉ có 642 HTX (4,5%).

Số lượng HTX cũ chưa được xử lý đã giảm đáng kể. Chỉ trong 2 năm 2001 – 2002 đã giải thể được 2.271 HTX, đưa số lượng HTX yếu kém, hình thức xuống còn khoảng 500 HTX. Có thể coi đây là thành công trong việc xử lý các HTX yếu kém, không có khả năng phát triển mà trong nhiều năm trước vì những lý do chủ quan và khách quan khác nhau đã không xử lý được. Việc mạnh dạn xử lý các HTX hình thức dựa trên cơ sở thực hiện Luật HTX đã phản ánh kết quả tích cực trong đổi mới tư duy và hành động củng cố và phát triển khu vực kinh tế này.

2.2. Về xã viên và lao động: Cho đến nay, chưa có số liệu thống kê đầy đủ về số lượng xã viên và lao động đang làm việc trong khu vực kinh tế hợp tác và HTX. Tuy nhiên, theo báo cáo tổng hợp của Ban chỉ đạo tổng kết kinh tế hợp tác và HTX( năm 2001) thì số lượng xã viên của 4.876 HTX đã chuyển đổi và thành lập mới có báo cáo là 3.171.576 người, chiếm khoảng 8% lực lượng lao động của cả nước, nếu suy rộng cho đầy đủ 14.207HTX thì lực lượng lao động đang làm việc trong khu vực HTX sẽ là 24% (8%* 3). Đây là một con số đáng kể thể hiện vai trò to lớn của khu vực kinh tế hợp tác và HTX trong việc giải quyết công ăn việc làm, đặc biệt là cho lao động ở khu vực nông thôn. Vai trò của HTX trong việc giải quyết việc làm, tăng thu nhập cho người lao động thể hiện rất rõ ở các HTX điển hình tiên tiến trên cả nước. Có những HTX đã thu hút phần lớn số hộ trong thôn, trong xã tham gia vào HTX như: HTX Thiệu Hưng – Thanh Hoá có 830 hộ với 1.010 xã viên tham gia HTX, chiếm 50.6% tổng số hộ của toàn xã; HTX nông nghiệp An Mỹ – Hà Tây có tới 3.277 xã viên; HTX nông nghiệp Đại Đồng – Hà Tây có số xã viên lên đến 4.687 xã viên…Đây đều là các HTX làm ăn khá giỏi và đã tham gia giải quyết việc làm, tạo thêm thu nhập cho phần lớn lao động trên địa bàn (kết quả điều tra kinh nghiệm hoạt động của 33 HTX, Viện NCQLKTTƯ thực hiện trong năm 2003).

Số lượng xã viên ở các loại hình HTX cũng rất khác nhau. Quỹ tín dụng nhân dân (QTDND) là nơi thu hút nhiều xã viên nhất(trung bình 960 xã viên/QTDND); tiếp đó là HTX nông nghiệp (953 xã viên/HTX) và ít nhất là HTX thương mại (43 xã viên/HTX). Điều đó cho thấy mô hình QTDND đã có sức hấp dẫn cao đối người tham gia trong điều kiện hiện nay. Các HTX dịch vụ tổng hợp và dịch vụ chuyên ngành cho sản xuất nông nghiệp (bao gồm cả thuỷ sản và diêm nghiệp) vẫn là mô hình tổ chức kinh tế phù hợp nhất đối với các vùng nông thôn hiện nay.

HTX nông nghiệp và Quỹ tín dụng nhân dân chủ yếu sử dụng xã viên vào các hoạt động của mình, ít thuê lao động ngoài vào làm việc do lực lượng xã viên quá đông. Theo số liệu của Tổng cục Thống kê từ kết quả tổng điều tra nông nghiệp, nông thôn và thuỷ sản năm 2001, lao động làm việc trong các HTX nông nghiệp là 213.383 người, trong khi lao động làm việc trong khu vực doanh nghiệp( bao gồm 3599 DN, kể cả doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp tư nhân doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài ở nông thôn) chỉ là 289.001 người. Mặc dù số lượng lao động của khu vực doanh nghiệp trong lĩnh vực nông nghiệp nhiều hơn so với các HTX nông nghiệp song các HTX nông nghiệp lại là nơi tạo được nhiều việc làm hơn. Bởi ngoài số lao động làm thuê, các HTX nông nghiệp còn giải quyết việc làm cho số lượng xã viên đông đảo của họ.

Ngược lại, các HTX phi nông nghiệp thường thuê số lượng lao động lớn hơn nhiều so với số lượng xã viên HTX. HTX Hiệp Lực – Đồng Nai chỉ có 28 xã viên nhưng đã thu hút và giải quyết việc làm cho 300 lao động, HTX

2.3. Về vốn hoạt động: Khu vực HTX hiện vẫn đang nắm giữ một lượng vốn đầu tư không nhỏ. Theo điều tra của Ban Kinh tế TW tháng 8 năm 2001, đến 31/12/2000 tổng số vốn của 5.052 HTX có báo cáo là 5.018.994 triệu đồng (hơn 5 nghìn tỉ đồng), trong đó gần 2.000 tỉ đồng là vốn tự có của các HTX. Số liệu tổng hợp của Viện QLKTTƯ từ báo cáo của 51 Sở Kế hoạch và Đầu tư các tỉnh/thành phố đến 31/6/2002 cho kết quả về quy mô vốn hoạt động trung bình như sau: HTX dịch vụ thương mại-438,7triệuđồng/HTX (thấp nhất); QTDND-2684,5 triệu đồng (cao nhất).

Xã viên tham gia HTX đã có ý thức góp vốn để HTX có thể hoạt động theo nhu cầu của chính các xã viên. Số lượng vốn góp của các xã viên trong từng HTX chuyển đổi đã tăng bình quân từ 1,5 đến 2 lần. Mặc dù mức góp còn rất nhỏ, song đó là sự thể hiện nhận thức của xã viên về trách nhiệm của mình đối với HTX. Tuy nhiên việc góp vốn của các xã viên, đặc biệt là ở các HTX nông nghiệp đã chưa căn cứ vào nhu cầu hoạt động của HTX, ở các HTX này việc góp vốn mới chỉ đơn thuần là để thực hiện theo đúng quy định của Luật và bước đầu xác định trách nhiệm của xã viên đối với HTX. Chính vì vậy, lượng vốn thực tế của các HTX thấp hơn rất nhiều so với nhu cầu về vốn để duy trì và phát triển các hoạt động của HTX. Cho đến nay còn rất ít HTX dịch vụ nông nghiệp xác định được lượng vốn cần thiết để phát triển và mở rộng các hoạt động của mình. Hầu hết các HTX nói rằng thiếu vốn để hoạt động nhưng chưa tiếp cận được với các nguồn vốn tín dụng, kể cả tín dụng ngân hàng và các nguồn vốn tín dụng khác. Chỉ có khoảng 11% tổng số HTX thống kê được vay vốn ngân hàng và các tổ chức tín dụng khác.

2.4..Kết quả sản xuất, kinh doanh: nhìn chung đã tiến bộ hơn so với trước khi đăng ký hoạt động theo luật. Giá trị sản xuất bình quân của các HTX chuyển đổi đã tăng 2,18 lần trong giai đoạn 1997-2002; các HTX thành lập mới chỉ tăng 1,3 lần (năm 2001 so với năm 1997).

Mặc dù đã có sự tăng trưởng nhất định trong sản xuất, kinh doanh song khu vực HTX vẫn còn yếu về kinh tế và khả năng tham gia thị trường. Tỷ lệ các HTX thua lỗ, làm ăn kém hiệu quả đã giảm nhưng chưa nhiều, vẫn còn khoảng 45-50% số HTX được thống kê hoạt động không có lãi. Đối với các HTX có lãi thì số lãi cũng không lớn. Tổng số lãi của 1.998 HTX từ tất cả các ngành được thống kê đến 31/12/2000 là 106.841 triệu đồng, bình quân mỗi HTX lãi khoảng 60,5 triệu đồng/năm.

2.5. Phân phối lãi và thu nhập của xã viên: Hầu hết các HTX đã thực hiện phân phối lãi theo đúng Luật quy định. Ngoài khoản thuế đóng góp vào ngân sách nhà nước, các HTX đã phân phối lãi theo quy định của luật: như trích quỹ phát triển sản xuất, quỹ dự phòng và chia lãi cho xã viên theo vốn góp, chia theo mức độ sử dụng dịch vụ. Theo số liệu tổng hợp của Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương từ 51 tỉnh/thành phố, thu nhập bình quân của xã viên đạt khoảng 4 triệu đồng/năm. Trong đó các ngành công nghiệp, xây dựng, GTVT có mức thu nhập cao nhất (khoảng từ 5 đến 9 triệu đồng), các ngành nông nghiệp, tín dụng và thuỷ sản mức thu nhập thấp nhất (từ trên 1 triệu đến dưới 3 triệu đồng). Tuy nhiên,có một bộ phận HTX đã bảo đảm được mức thu nhập ổn định cho xã viên từ 300 đến 500 nghìn đồng/tháng đối với các HTX nông nghiệp, và từ 500 đến 1.000 nghìn đồng/xã viên/tháng đối với các HTX phi nông nghiệp. Nhìn chung, các HTX trong lĩnh vực phi nông nghiệp đã ngày càng nâng cao thu nhập cho xã viên. Thu nhập bình quân của xã viên HTX đan len Chiến thắng – Tiền Giang năm 2000 chỉ đạt 450 nghìn đồng/tháng, đến năm 2002 đã tăng lên 550 nghìn đống/tháng; HTX Thương mại Quận 3 – TP. Hồ Chí Minh năm 1997 lương bình quân của xã viên đạt 1,055 triệu đồng đến năm 2002 đã tăng lên đến 1,378 triệu đồng… Ngoài lương cho xã viên, các HTX còn chăm lo cho xã viên về mặt tinh thần những lúc ma chay, cưới hỏi, ốm đau, các dịp Tết, ngày lễ…

Bên cạnh đó, các HTX đã đóng góp rất nhiều cho sự phát triển chung của cộng đồng như xây dựng trường học, trạm y tế, đường giao thông, thuỷ lợi, nhà văn hoá… trên địa bàn, điển hình như HTX nông nghiệp kinh doanh tổng hợp Bình Tây – Tiền Giang… đặc biệt là các HTX trong lĩnh vực nông nghiệp mặc dù còn nhiều khó khăn những đã cố gắng chăm sóc các gia đình chính sách, tạo điều kiện cho con em của các gia đình chính sách tham gia lao động cho HTX để có thu nhập…

2.6..Đóng góp của kinh tế hợp tác và HTX vào tăng trưởng kinh tế: Mặc dù vẫn còn nhiều hạn chế song khu vực KTTT đã có đóng góp không nhỏ vào tăng trưởng GDP chung của toàn nền kinh tế. Nhìn chung, hàng năm tổng sản phẩm trong nước theo giá thực tế của khu vực KTTT đóng góp vào GDP của cả nước khoảng 8%. Trong đó các HTX của ngành GTVT có đóng góp nhiều nhất so với các ngành khác. Năm 2001, khối lượng hành khách do KTTT vận chuyển chiếm 27,4% tổng khối lượng hành khách luân chuyển của cả nước, khối lượng hành hoá luân chuyển chiếm 18,5% .

Trong các ngành khác như thương mại, công nghiệp, khu vực KTTT đóng góp không nhiều, trung bình dưới 1% GDP của từng ngành.

Trong lĩnh vực nông nghiệp HTX không trực tiếp làm ra các sản phẩm hàng hoá, mà làm dịch vụ đầu vào đầu ra cho các hộ nông dân là xã viên và cả các hộ nông dân không là xã viên HTX trong sản xuất, tạo điều kiện thuận lợi cho các hộ gia tăng sản lượng hàng hoá nông lâm thuỷ sản, vì vậy có thể coi sự đóng góp của KTTT vào tăng trưởng nông nghiệp và vào nền kinh tế nói chung là rất quan trọng.

Đánh giá tổng quát: nhìn lại toàn bộ quá trình phát triển của HTX giai đoạn vừa qua có thể thấy rằng vai trò, vị trí của HTX đã được Đảng và Nhà nước xác định là thành phần kinh quan trọng cùng với thành phần kinh tế nhà nước dần trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân. Tuy nhiên, trên thực tế vai trò, vị trí của khu vực này còn bị lu mờ và khu vực HTX vẫn chưa thực sự khẳng định được vị thế của mình trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. HTX sẽ khẳng định được vai trò, vị trí của mình khi nó thực sự phát huy được sức mạnh tập thể, sự cố kết của từng thành viên tham gia và thực sự mạnh dạn tham gia gia cạnh tranh và hợp tác với nhau và hợp tác chặt chẽ với các loại hình DN khác, thực sự lấy hiệu quả hoạt động làm cơ sở để tồn tại và phát triển.

III. Những vấn đề đặt ra đối với kinh tế hợp tác và HTX giai đoạn tới.

3.1. Về nhận thức: Hiện nay nhận thức về kinh tế hợp tác và HTX vẫn chưa có sự thống nhất. Một bộ phận không nhỏ cán bộ nhà nước vẫn chưa hiểu đúng về bản chất và nguyên tắc tổ chức, hoạt động của mô hình HTX kiểu mới, dẫn đến vừa coi thường vừa can thiệp không đúng vào quyền tự chủ, tự quyết của từng HTX.

Bản thân những thành viên tham gia HTX cũng chưa nhận thức hết các mặt trách nhiệm xây dựng và phát triển tổ chức kinh tế này. Phần đông các xã viên chỉ thấy lợi ích, đòi hỏi nhiều mà quên đi trách nhiệm phải đóng góp để cho tổ chức kinh tế hợp tác và HTX mà họ tham gia không ngừng lớn mạnh về kinh tế, trên cơ sở đó mới đem lại lợi ích lớn hơn cho chính mình.

3.2. Về Tổ chức thực hiện Luật: Luật HTX ra đời trong điều kiện đất nước đang chuyển từ cơ chế tập trung, bao cấp sang cơ chế thị trương có sự quản lý của Nhà nước, đã tạo khung pháp lý thống nhất và bình đẳng cho khu vực kinh tế hợp tác xã tự quyền tự chủ tự quyết trong hoạt động. Tuy nhiên, muốn đưa luật vào cuộc sống thì phải tuyên truyền luật một cách đầy đủ toíư từng người xã viên HTX, nhưng việc tập huấn, tuyên truyền, phổ biến Luật HTX chưa được thực hiện tốt. Công tác tập huấn, tuyên truyền, phổ biến Luật chỉ mới được thực hiện trong phạm vi bó hẹp một số cán bộ Đảng, chính quyền và một số cán bộ HTX. Việc đưa các nội dung, tư tưởng của Luật đến với mỗi xã viên HTX, với mỗi người dân không được quan tâm đúng mức, vì vậy còn một bộ phận xã viên vẫn chưa thực sự hiểu về mô hình HTX kiểu mới, vẫn bị nhầm lẫn với mô hình HTX kiểu cũ. Việc chuyển đổi HTX cũ cũng vì vậy mà mang tính hình thức. Chúng ta đã cho chuyển đổi cả các HTX yếu kém, chưa đủ điều kiện chín muồi; chưa xử lý chưa dứt điểm các vấn đề tồn đọng của HTX cũ. Chính sự tồn tại của các HTX yếu kém này đã là nguyên nhân lớn gây ra những cách hiểu sai về kinh tế hợp tác và HTX và làm cho tính không hiệu quả của khu vực kinh tế này vẫn đeo bám.

3.3. Buông lỏng quản lý nhà nước, thiếu hỗ trợ giúp đỡ HTX sau chuyển đổi: Việc tiếp tục xử lý các tồn đọng và hỗ trợ các HTX về định hướng phát triển, tổ chức quản lý nội bộ sau chuyển đổi là công việc rất quan trọng những đã chưa được coi trọng vì cho rằng chuyển đổi xong là xong. Điều này làm cho khu vực kinh tế hợp tác và HTX sau 6 năm thực hiện Luật vẫn chưa có được những bước phát triển đáng kể về chất và chưa khẳng định được vị trí, vai trò của mình trong quá trình phát triển của nền kinh tế quốc dân.

Hạn chế lớn nhất trong quản lý nhà nước đối với khu vực HTX là chúng ta vẫn chưa xác định được liều lượng tác động trong quản lý nhà nước đối với khu vực này. Có thời kỳ chúng ta quá thắt chặt quản lý nhà nước đối với HTX, làm cho khu vực này trở nên bị hành chính hoá trong các quan hệ, kể cả quan hệ trong nội bộ HTX. Khi chúng ta nhận thức được rằng Nhà nước không nên can thiệp quá sâu vào hoạt động nội bộ của HTX thì sự quản lý của Nhà nước đối với khu vực này đã giảm đi. Song sự giảm đi quá nhiều này lại làm cho vai trò quản lý nhà nước bị buông lỏng, khu vực HTX không có nơi để tìm sự giúp đỡ, hướng dẫn khi cần thiết. Ngay trong một thời kỳ, nhận thức về vai trò quản lý nhà nước của các cán bộ cũng khác nhau. Nơi can thiệp quá sâu vào hoạt động của HTX (có tới 47,5% trong tổng số 1275 HTX được điều tra trả lời có sự can thiệp của chính quyền địa phương vào việc bầu Chủ nhiệm, quyết định mức lương của Chủ nhiệm HTX…), nơi lại buông lỏng để cho khu vực này tự bươn chải. Dẫn đến, cơ quan quản lý nhà nước lại không nắm rõ được tình hình phát triển của khu vực kinh tế này gây ra nhiều khó khăn trong việc phân tích, đánh giá và đưa ra các chính sách phù hợp.

Đối với các HTX vấn đề lớn đặt ra hiện nay là sự yếu kém về nội lực kinh tế, về định hướng phát triển và tổ chức quản lý nội bộ của bản thân các HTX mang tính phổ biến. Phần lớn HTX chưa phát huy được ưu thế của sức mạnh tập thể, chưa biết sử dụng sức mạnh tập thể để tìm ra tài năng và đào thải những các nhân tiêu cực, vì vậy hiệu quả hoạt động của HTX thấp, động lực của từng thành viên tham gia chưa được khơi.

Nhiều HTX chưa có hướng sản xuất, kinh doanh lâu dài. Hoạt động của đa số các HTX hiện nay chỉ mang tính ngắn hạn. Hầu hết các HTX chưa có sự tìm hiểu và nắm bắt nhu cầu của thị trường, sản xuất, kinh doanh vẫn dựa trên những cái mình đã có, mà không chú trọng đến việc xác định mình nên sản xuất, kinh doanh cái gì để đem lại hiệu quả kinh tế cao nhất cho HTX.

Một hạn chế rất lớn của khu vực HTX đó là trình độ, năng lực hạn chế của cán bộ quản lý HTX. Hạn chế này có nguyên nhân sâu xa: HTX chưa thu hút và huy động được các nguồn lực về con người, về vốn. Đây có thể chính là một cái vòng luẩn quẩn trong việc phát triển của khu vực HTX, đặc biệt là các HTX thời gian qua.

3.4. Triển khai thực hiện các chính sách của Nhà nước đối vớiHTX: Trong quá trình phát triển HTX, Nhà nước đã có nhiều chính sách ưu đãi cho khu vực này. Tuy nhiên, các chính sách ưu đãi này hoặc không được hướng dẫn triển khai hoặc nếu có thì chưa phù hợp, hoặc trên thực tế không có đối tượng được hưởng lợi. chẳng hạn như vấn đề về đất đai: Nhà nước quy định HTX được giao hoặc cho thuê đất nhưng lại không có hướng dẫn cụ thể về các tiêu chí như thế nào thì được giao, như thế nào thì được cho thuê. Việc miễn, giảm tiền thuê đất cho HTX tuy được Bộ Tài chính hướng dẫn nhưng trên thực tế khi các HTX chưa được thuê đất thì không thể được miễn, giảm tiền thuê đất. Chính sách về thuế ưu đãi cho các HTX ở vùng sâu, vùng xa, vùng hải đảo, vùng dân tộc nhưng trê thực tế khi thực hiện Luật ở những nơi này hầu như đã không còn tồn tại các HTX nữa. Nhiều chính sách đáng lẽ sẽ có tác động rất lớn đến sự phát triển của khu vực kinh tế hợp tác và HTX nếu được thực hiện đúng theo tinh thần, tư tưởng của chính sách đề ra, như chính sách về đào tạo, bồi dưỡng cán bộ cho HTX, chính sách về vay vốn tín dụng, chính sách bảo hiểm xã hội cho xã viên và cán bộ quản lý HTX. Tuy nhiên, các chính sách này thiếu các hướng dẫn cụ thể vì vậy trên thực tế đã không triển khai được. Như vậy, có thể thấy rằng, về mặt tư tưởng, chính sách thì khu vực HTX được hưởng khá nhiều ưu đãi nhưng trên thực tế lại không có gì cả. Đây cũng là một nguyên nhân gây ra những đánh giá sai lệch về khu vực kinh tế này của không ít người. Họ cho rằng, kinh tế hợp tác và HTX được hưởng rất nhiều ưu đãi, hỗ trợ của Nhà nước nhưng lại hoạt động không có hiệu quả, còn thành phần kinh tế dân doanh không có sự ưu đãi nào của Nhà nước nhưng hoạt động đã đem lại hiệu quả đáng kể trong phát triển kinh tế đất nước. Và cũng từ đó, những người này phủ nhận vai trò, vị trí của khu vực kinh tế này. Chúng ta cũng nên nhìn nhận một cách khách quan rằng, không giống như khu vực dân doanh, khu vực kinh tế hợp tác và HTX đã bị sức ép tâm lý nặng nề do mô hình HTX cũ để lại. Và cho đến nay, mặc cảm về mô hình HTX nói chung vẫn còn in đậm trong suy nghĩ của nhiều người đã là cản trở lớn cho kinh tế hợp tác và HTX phát triển.

IV. Quan điểm và định hướng phát triển kinh tế hợp tác và HTX trong giai đoạn tới

4.1. Về quan điểm:

Nghị quyết số 13 Hội nghị BCH TƯ lần thứ năm đã thống nhất nhận thức về kinh tế tập thể: “Kinh tế tập thể với nhiều hình thức hợp tác đa dạng mà nòng cốt là các HTX dựa trên sở hữu của cacs thành viên và sở hữu tập thể, liên kết rộng rãi những người lao động, các hộ sản xuất kinh doanh, các doanh nghiệp nhỏ và vừa thuộc các thành phần kinh tế không giới hạn quy mô, lĩnh vực và địa bàn… thành viên kinh tế tập thể bao gồm cả thể nhân và pháp nhân, cả người ít vốn và người nhiều vốn, cùng góp vốn và góp sức trên cơ sở tôn trọng nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng, cùng có lợi và quản lý dân chủ”. Đây là kết quả của quá trình tiếp tục đổi mới tư duy về phát triển kinh tế tập thể với HTX là nòng cốt được đúc rút từ thực tiễn sau một thời gian ngắn thực hiện Luật HTX (năm 1996).

Từ thống nhất nhận thức trên đây, Luật HTX đã được sửa đổi và được Quốc hội thông qua vào tháng 11 năm 2003, tạo khung pháp lý phù hợp hơn cho các HTX tiếp tục phát triển trong điều kiện mới. Luật HTX sửa đổi đã làm rõ hơn các nguyên tắc tổ chức và quản lý HTX, đồng thời xác định HTX hoạt động như một loại hình doanh nghiệp, có nghĩa là các HTX được tổ chức theo những quy định đặc thù của loại hình kinh tế tuy mang tính dân chủ và tập thể rất cao, nhưng hoạt động thị phải tuân thủ các quy luật thị trường, chấp nhận cạnh tranh như các doanh nghiệp khác để không ngừng vươn lên nâng cao hiệu quả về mọi mặt.

Để cụ thể hoá những nội dung cơ bản mà Nghị quyết số 13 của BCH TƯ và Luật HTX sửa đổi nhằm phát triển mạnh hơn nữa kinh tế tập thể trong những năm tới, chúng tôi kiến nghị một số quan điểm sau:

4.1.1. Phát triển KTTT, trong đó HTX là nòng cốt phải lấy hiệu quả kinh tế làm nền tảng, đồng thời thực hiện đúng các nguyên tắc HTX được quy định trong Luật và không ngừng nâng cao vai trò xã hội của mình.

Hiệu quả kinh tế là thước đo đánh giá sự phát triển của một tổ chức kinh tế. Những HTX hoạt động không hiệu quả sẽ không có điều kiện để phát triển, đồng thời cũng không thể hỗ trợ tốt cho kinh tế xã viên và không thể có các tác động tích cực cho cộng đồng. Vì vậy các HTX phải luôn coi trọng hiệu quả kinh tế, lấy hiệu quả kinh tế làm căn cứ quyết định các hoạt động của mình.

Cùng với hiệu quả kinh tế, HTX cần phải thực hiện đúng các nguyên tắc HTX đã được quy định trong Luật HTX sửa đổi. Điều này có nghĩa là HTX phải bảo đảm: tính dân chủ, bình đẳng; sự kết hợp hài hoà giữa lợi ích của xã viên với lợi ích của HTX và lợi ích của cộng động; thực hiện đúng các quy định của Luật về vốn góp tối thiểu, tối đa, về tổ chức bộ máy tổ chức quản lý HTX, về Đại hội xã viên… Đồng thời, HTX luôn phải chú ý nâng cao vai trò xã hội của mình đối với xã viên, gắn lợi ích kinh tế với lợi ích xã hội là một nhân tố quan trọng để HTX phát triển bền vững.

4.1.2 Phải tôn trọng tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của bản thân các HTX: Một thời gian dài khu vực kinh tế hợp tác và HTX được sự bao cấp, trợ giúp của Nhà nước, nhưng lại không rõ ràng. Chính điều này đã làm cho khu vực kinh tế hợp tác và HTX hoạt động một cách thụ động, phụ thuộc rất nhiều vào sự chỉ đạo, lãnh đạo và sự hỗ trợ của Nhà nước, của các cấp chính quyền. Tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của một tổ chức kinh tế đã hầu như rất hạn chế. Vì luôn có tư tưởng trông chờ, ỷ lại vào Nhà nước nên vấn đề hiệu quả hoạt động đã không được đặt lên hàng đầu. Đây chính là một trong những nguyên nhân quan trọng nhất làm cho khu vực này hoạt động yếu kém. Luật HTX năm 1996 đã chưa xoá bỏ tồn tại cố hữu này trong suy nghĩ của nhiều HTX dẫn đến hiệu quả hoạt động của khu vực này chưa chuyển biến theo đúng tiềm năng của nó. Do đó, việc bảo đảm và phát huy tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của bản thân các HTX và kết quả hoạt động sản xuất, kinh doanh là nhân tố chủ yếu tạo sự chuyển biến tích cực trong khu vực kinh tế hợp tác và HTX trong thời gian tới.

4.1.3. Các HTX điển hình tiên tiến phải là tấm gương sinh động cho phong trào HTX và có tinh thần hợp tác với các HTX khác để thúc đẩy, mở rộng sự hỗ trợ, giúp đỡ các hợp tác xã trong cả nước:

Để có bước tiến vượt bậc của khu vực này trong thời gian tới thì điểm đột phá là các HTX điển hình tiên tiến phải là động lực thúc đẩy toàn bộ phong trào HTX, nghĩa là các HTX này vừa phát triển, vừa phải tạo ra được sức hút, sức lan toả đối với các HTX khác. Do đó, đỏi hỏi các HTX điển hình tiên tiến phải tham gia tích cực vào phong trào HTX của địa phương, của vùng và của cả nước. HTX tiên tiến phải trao đổi, chia sẽ và giúp đỡ các HTX yếu hơn về kinh nghiệm phát huy sức mạnh của tập thể và sức mạnh của từng xã viên trong HTX. Điều này sẽ giúp ích rất nhiều cho các HTX yếu hơn trong việc học tập, tham khảo kinh nghiệm của những HTX tiên tiến để tìm hướng phát triển thành công cho mình và cho phong trào HTX của cả nước.

4.1.4. Các HTX phải gắn với việc hình thành và mở rộng quan hệ hợp tác với phong trào HTX quốc tế: Phát triển mô hình các HTX hiện nay phải coi trọng việc hình thành và mở rộng các quan hệ hợp tác. Trong điều kiện hội nhập, một tổ chức kinh tế nếu chỉ hoạt động bó hẹp trong phạm vi nội địa thì cơ hội phát triển lâu dài rất khó khăn. Vì vậy, để phát triển mô hình HTX trong nền kinh tế thị trường mở thì HTX Việt nam cần phải gắn với phong trào HTX quốc tế, tạo ra mối quan hệ đa dạng để tranh thủ sự đầu tư, hỗ trợ của các HTX nước ngoài, nhất là các HTX ở các nước phát triển cao cao tình cảm và có lòng giúp các HTX của Việt nam. Việc mở rộng quan hệ với phong trào HTX quốc tế là cơ hội để HTX học hỏi, trao đổi kinh nghiệm, kiến thức và là cơ hội đóng góp cho phong trào hợp tác xã quốc tế ngày càng lớn rộng.

4.1.5. Nhà nước hỗ trợ và thúc đẩy HTX phát triển nhưng không can thiệp trái luật vào công việc nội bộ của HTX:

Các HTX ngoài việc đem lại lợi ích kinh tế cho các xã viên còn có vai trò rất lớn trong việc thực hiện các hoạt động xã hội của địa phương, góp phần ổn định tình hình chính trị – xã hội trên địa bàn. Nhưng đại bộ phận HTX vẫn đang còn nhiều khó khăn, vì vậy HTX trong giai đoạn này rất cần sự hỗ trợ, giúp đỡ của Nhà nước. Các chính sách ưu đãi hợp lý của Nhà nước sẽ là động lực khuyến khích, thúc đẩy các HTX phát triển và phát huy tối đa đặc điểm, lợi thế của loại hình tổ chức kinh tế này. Từ thực tiễn phát triển của các HTX cho thấy HTX nào được chính quyền địa phương hỗ trợ tốt, đúng hướng thì HTX đó sẽ phát triển tốt và mang lại lợi ích nhiều hơn cho cộng đồng địa phương. Để tránh tình trạng hành chính hoá trong hoạt động của HTX, cần xoá bỏ sự can thiệp của chính quyền vào các hoạt động nội bộ của các HTX như can thiệp vào nhân sự, vào lương và giá dịch vụ do các HTX tạo ra.

4.1.6. Coi trọng chất lượng trong phát triển HTX :

Hiện nay vẫn còn tồn tại một bộ phận HTX trá danh để hưởng các chính sách ưu đãi của Nhà nước với một bộ phận HTX hình thức do xã viên chưa toàn tâm, toàn ý xây dựng HTX. Mục tiêu của các tổ chức này chỉ là nhằm thu lợi nhuận cho cá nhân hoặc một nhóm nhỏ các thành viên của nó mà không chú ý tới nguyên tắc hợp tác, chú trọng lợi ích của tất cả các xã viên tham gia. Nếu tiếp tục phát triển các HTX kiểu này sẽ khó có phong trào HTX lành mạnh và là nguy cơ tạo ra môi trường cạnh tranh không lành mạnh. Do đó cần xoá bỏ các tổ chức kinh tế nóp danh nghĩa HTX để hoạt động. Các tổ chức này cần phải được chuyển sang các hình thức doanh nghiệp khác phù hợp với bản chất của nó, chịu sự điều chỉnh và tác động của khung pháp lý và chính sách phù hợp.

4.2. Hướng phát triển các HTX trong giai đoạn tới

4.2.1 Về mặt tổ chức:

Xã viên HTX: Phải lựa chọn và xây dựng đội ngũ xã viên có tinh thần cao và tư tưởng HTX, tức là xã viên phải ý thức được tinh thần hợp tác, có trách nhiệm cao, phải xác định mình là những người chủ thực sự của HTX. Chỉ khi xã viên có được những phẩm chất ấy thì HTX mới là một tổ chức kinh tế tập thể thực sự, có niềm tin và mới có thể phát huy được sức mạnh tập thể. Thực tiễn của các HTX điển hình tiên tiến cho thấy tính tập thể cao trong HTX là yếu tố quan trọng giúp Ban quản trị và Chủ nhiệm thành công trong hoạt động quản lý và điều hành HTX, là nhân tố quan trọng quyết định sự thành bại của một HTX. Tuy nhiên, hiện nay phần lớn xã viên các HTX chưa có được phẩm chất này. Chính sự tham gia “hình thức” và thiếu tinh thần hợp tác của xã viên đã làm cho HTX không phát huy được ưu thế của mô hình tổ chức kinh tế này. Do đó, làm cho xã viên hiểu và có tinh thần hợp tác cộng đồng, tinh thần xây dựng và làm chủ HTX là một tiền đề để phát triển HTX bền vững.

Đại hội xã viên: Các HTX cần phải nhận thức được tầm quan trọng của Đại hội xã viên trên cơ sở đó phải tổ chức tốt Đại hội xã viên theo Luật, bảo đảm cho xã viên làm chủ và bình đẳng trong Đại hội để xã viên thể hiện ý chí, nguyện vọng của mình, thể hiện vai trò làm chủ đối với HTX. Không giống như Đại hội cổ đông của các công ty cổ phần, Đại hội xã viên của HTX bảo đảm quyền biểu quyết ngang nhau cho mỗi xã viên không phụ thuộc vào mức vốn góp. Đây cũng là một nhân tố bảo đảm quyền và lợi ích bình đẳng giữa các xã viên trong HTX.

Bộ máy quản lý và bộ máy điều hành: Trong giai đoạn tới HTX phải xác định mô hình tổ chức quản lý nào là phù hợp với điều kiện cụ thể của HTX mình.

Các HTX có quy mô hoạt động nhỏ về xã viên, về vốn góp, phạm vi hoạt động hẹp về địa giới hành chính, về ngành, nghề… thì nên xây dựng bộ máy tổ chức theo hướng chỉ có 1 Ban quản trị vừa giữ chức năng quản lý vừa giữ chức năng điều hành. Mô hình này sẽ tạo cho HTX sự gọn nhẹ trong tổ chức, giảm bớt các chi phí quản lý và tạo sự tập trung, thống nhất cao trong quyết định các vấn đề của HTX.

Các HTX có quy mô hoạt động lớn, phạm vi hoạt động rộng trong nhiều ngành, nghề, mở rộng cả các hoạt động liên kết, liên doanh, hợp tác với các cá nhân, tổ chức bên ngoài, xuất khẩu các sản phẩm ra các thị trường lớn trên toàn quốc và quốc tế… thì nên tổ chức riêng 2 bộ máy quản lý và bộ máy điều hành. Việc tổ chức riêng 2 cơ quan này tạo ra sự chuyên môn hoá trong quản lý và điều hành. Đồng thời, mô hình này cũng tạo sự chủ động, phát huy khả năng sáng tạo, tính linh hoạt, quyết đoán của người điều hành. Do đó giúp HTX có khả năng đón nhận và nắm bắt các cơ hội một cách kịp thời.

Ban kiểm soát: Hiện nay, Ban kiểm soát hầu như chưa được coi trọng trong các hoạt động HTX. Điều này cũng là một nguyên nhân dẫn đến sự không hiệu quả, yếu kém của các HTX. Do vậy, trong giai đoạn tới, cần xây dựng và củng cố Ban kiểm soát trong các HTX. Tất cả các HTX đều phải thành lập Ban kiểm soát và có những quy định, chế tài cụ thể để Ban kiểm soát hoạt động. Ban kiểm soát phải thực sự là cơ quan kiểm tra, giám sát mọi hoạt động của HTX của các xã viên để bảo đảm sự rõ ràng, minh bạch trong quản lý, bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp cho xã viên và bảo đảm các nguyên tắc HTX được thực hiện, trên cơ sở đó tạo ra lòng tin lẫn nhau trong HTX.

Phân phối lợi ích: Các HTX trong giai đoạn tới phải bảo đảm kết hợp được lợi ích của từng xã viên với lợi ích của HTX. Bên cạnh việc phân phối lãi cho xã viên, HTX cũng phải chú trọng việc xây dựng và phát triển các quỹ sản xuất và quỹ dự phòng, hình thành tài sản chung không chia của HTX. Các quỹ này sẽ giúp HTX duy trì, đầu tư và mở rộng sản xuất kinh doanh cho các năm tiếp theo. Đồng thời cũng giúp HTX vượt qua những khó khăn khi gặp rủi ro. Đây chính là nền tảng để HTX có thể phát triển vững mạnh, lâu bền.

4.2.2. Phải năng động, tự chủ trong hoạt động SXKD.

Không ngừng nâng cao khả năng cạnh tranh của các HTX: để đáp ứng đòi hỏi ngày càng khắt khe của thị trường, các HTX phải không ngừng đổi mới, cải tiến kỹ thuật, cách thức tổ chức sản xuất, kinh doanh, nâng cao trình độ quản lý, điều hành của cán bộ HTX. Khả năng cạnh tranh của một tổ chức kinh tế phụ thuộc vào cách thức, quy mô tổ chức sản xuất, tiêu thụ của sản phẩm và dịch vụ. Nâng cao khả năng cạnh tranh sẽ giúp HTX khẳng định được vị thế trên thương trường.

Đa dạng hoá ngành, nghề hoạt động: Hiện nay, việc cung cấp các dịch vụ đầu vào cho sản xuất đã phát triển khá mạnh trên thị trường. Do vậy, nếu chỉ thực hiện các hoạt động sản xuất, cung ứng đầu vào thông thường thì giá trị sản xuất sẽ thấp và phải cạnh tranh rất ác liệt với các loại hình kinh tế khác, đặc biệt là với kinh tế tư nhân. Hơn nữa, việc nâng cao giá trị của sản phẩm và việc tìm thị trường để tiêu thụ sản phẩm là công việc mà từng cá nhân riêng lẻ khó có thể thực hiện thành công. Vì vậy, để vươn ra thị trường và giảm tác động của các rủi ro, tăng hiệu quả kinh tế, các HTX, đặc biệt là các HTX nông nghiệp, cần mở rộng lĩnh vực hoạt động của mình, như phát triển các ngành, nghề truyền thống; đa dạng các mặt hàng; đảm nhận những khâu quan trọng như chế biến nông sản, tiêu thụ sản phẩm… /.

—————————————————————-

source: www.ciem.org.vn

Advertisements

Gửi phản hồi

%d bloggers like this: