TỔNG QUAN VỀ CƠ QUAN LẬP PHÁP CÁC NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI

CHU NGUYÊN DƯƠNG

1. Cơ quan lập pháp tại các nước quân chủ chuyên chế

Trên thế giới hiện còn bốn nước quân chủ chuyên chế: Va-ti-căng, ả-rập Xê-út, Bru-nây và Ô-man. Tại Va-ti-căng, Giáo hoàng là người nắm quyền lực tối cao của Tòa thánh và chính quyền nhà nước Va-ti-căng, thâu tóm cả quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Hội đồng Hồng y Giáo chủ đóng vai trò như cơ quan lập pháp, nhưng về thực tế chỉ là cơ quan tư vấn cho Giáo hoàng, soạn thảo các thánh luật và văn bản khác để Giáo hoàng công bố. ả-rập Xê-út không có cơ quan lập pháp, chỉ có Hội đồng tư vấn được thành lập từ tháng 12- 1993. Các thành viên Hội đồng này do Quốc vương bổ nhiệm, có quyền đề xuất lập pháp, tranh luận các chính sách của chính phủ, nhưng không có quyền lập pháp, không có quyền thành lập hay bãi miễn chính phủ. Tại Bru-nây, phải đến tháng 9 – 2004, Hội đồng lập pháp mới được thành lập lại sau 20 năm không tồn tại. Các thành viên Hội đồng do Quốc vương bổ nhiệm, sau đó sẽ được thay thế bằng một Hội đồng mới với một số nghị sỹ được bầu trực tiếp. Chủ trì công việc của Hội đồng là Quốc vương. Ô-man cũng có một cơ quan lập pháp hai viện, nhưng trên thực tế chỉ đóng vai trò tư vấn.

Trừ Va-ti-căng là trung tâm Giáo hội Thiên Chúa giáo La Mã, ba nước quân chủ chuyên chế còn lại đều là các nước quân chủ Hồi giáo, tổ chức bộ máy nhà nước và hệ thống pháp luật chịu nhiều ảnh hưởng của đạo Hồi, những tàn tích phong kiến còn lưu lại đậm nét trong đời sống xã hội. Gần đây, mặc dù có một số cải cách dân chủ được thực hiện, nhưng sự phát triển toàn diện của đất nước vẫn phụ thuộc vào “đấng minh quân”, người nắm giữ quyền lực tối cao trong bộ máy nhà nước. Cơ quan lập pháp nếu có cũng chỉ là cơ quan tư vấn chứ không phải là một nhánh quyền lực đối trọng với Nhà vua.

2. Cơ quan lập pháp tại các nước quân chủ nhị nguyên

Hiện nay, còn mười nước có hình thức chính thể quân chủ nhị nguyên: Mô-na-cô, Marốc, Xoa-di-len, Nê-pan, Bu-tan, Cô-oét, Ba-ranh, Qua-ta, Gioóc-đa-ni và Tông-ga. Tại các nước này, mặc dù vị trí của Quốc vương vẫn là tối cao nhưng quyền lực lập pháp, hành pháp, tư pháp phải chia sẻ cho các cơ quan khác. Cơ quan lập pháp các nước này có quyền lực nhiều hơn so với cơ quan lập pháp các nước quân chủ chuyên chế cả trong lĩnh vực lập pháp cũng như kiềm chế quyền hành pháp. Tuy nhiên, vai trò của cơ quan lập pháp tại các nước quân chủ nhị nguyên cũng không giống nhau.Tại Gioóc-đa-ni, Ma-rốc, Nghị viện có quyền lực đáng kể nhưng tại Ba-ranh, Qua-ta là những nước mới thành lập Nghị viện dân cử trong thời gian gần đây, cơ quan lập pháp trên thực tế vẫn chỉ đóng vai trò cơ quan tư vấn1.

3. Cơ quan lập pháp tại các nước quân chủ đại nghị

Trong số trên 30 nước có chính thể quân chủ đại nghị thì có đến 15 nước nằm ở châu Mỹ, châu Đại Dương có nguyên thủ về hình thức là Nữ hoàng Anh. Nghị viện các nước này đều được trao quyền lực rộng lớn, bao gồm quyền lập pháp và quyền thành lập cũng như giải tán chính phủ. Vai trò của nhà vua không lớn hoặc chỉ mang tính hình thức, chính phủ được thành lập trên cơ sở và chịu trách nhiệm trước nghị viện (hạ viện). Do đảng cầm quyền nắm cả chính phủ và đa số nghị viện (hạ viện), nên chính phủ thường lấn át quyền lực của nghị viện. Tuy nhiên, do tính chất phức tạp của cơ chế đảng phái hoặc cơ chế hai viện (tại một số nước) nên nghị viện vẫn có thể kiềm chế sự lạm dụng quyền lực của chính phủ. Sự khách quan của nhà vua sẽ giúp cho đất nước tránh khỏi mâu thuẫn nghiêm trọng giữa hai nhánh lập pháp và hành pháp, bảo đảm ổn định chính trị. Hiện nay, các nước quân chủ đại nghị đều duy trì được dân chủ và nền chính trị tương đối ổn định. Tây Ban Nha sau gần 40 năm dưới ách độc tài Phranco hay Căm-pu-chia sau thời gian nội chiến kéo dài đã dựng lại nền quân chủ đại nghị và mô hình này có nhiều ưu điểm, thích hợp với nhiều nước chứ không hẳn sự tồn tại của nó là hệ quả của những tàn tích phong kiến để lại.

4. Cơ quan lập pháp tại các nước cộng hòa đại nghị

Trên thế giới có hơn 30 nước có chính thể cộng hòa đại nghị, tập trung ở châu Âu. Tại châu Âu, không có nước nào xây dựng mô hình nhà nước theo kiểu Mỹ, trong khi chính thể đại nghị lại được 29/43 nước châu Âu lựa chọn. Tại các nước theo chính thể này, nghị viện thường được coi là cơ quan quyền lực cao nhất, do nhân dân trực tiếp bầu ra. Đến lượt chính phủ được thành lập trên cơ sở nghị viện và chịu trách nhiệm trước nghị viện (chính phủ do nhân dân gián tiếp bầu ra và chịu trách nhiệm gián tiếp trước nhân dân thông qua nghị viện). Khác với các nước quân chủ đại nghị, nguyên thủ các nước này do nghị viện hoặc nhân dân bầu ra cho thấy, hình thức chính thể này dân chủ hơn, nhưng sự bảo đảm cho nguyên thủ hành động khách quan lại khó khăn hơn.

Trong các mô hình chính thể tư sản thì chính thể đại nghị được coi là dân chủ nhất, ít có khả năng biến thành chế độ độc tài hay nguy cơ bất ổn nghiêm trọng dẫn đến nội chiến.

Nhưng ngược lại, nó không bảo đảm cho một nền hành pháp mạnh mẽ để điều hành đất nước, thường xuyên có những chính phủ “chết yểu”. Cơ quan lập pháp tại các nước này đều đuợc Hiến pháp bảo đảm quyền lực rộng lớn nhưng thực quyền của nó phụ thuộc vào cơ chế chính trị và tính chất đảng phái nhiều hơn.

5. Cơ quan lập pháp tại các nước cộng hòa tổng thống

Hơn 40 nước trên thế giới lựa chọn chính thể cộng hòa tổng thống. Hầu hết các nước này đều áp dụng phân quyền một cách triệt để. Tuy nhiên, một số nước ở châu á, châu Phi, bộ máy nhà nước mang tính tập quyền, quyền lực tập trung vào tay tổng thống, trong khi quyền lực của nghị viện rất mờ nhạt. Tại các nước cộng hòa tổng thống áp dụng phân quyền, mà Mỹ là điển hình, cơ quan lập pháp do không thể bị nguyên thủ giải tán và cơ chế đảng phái phức tạp cho phép nghị viện có thực quyền hơn hẳn nhiều nước đại nghị, bảo đảm cho nó thực thi quyền lực theo đúng Hiến pháp trong các công việc lập pháp và kiềm chế hành pháp. Tuy nhiên, sự thao túng quyền lực của tổng thống hoặc mâu thuẫn gay gắt giữa hai nhánh quyền lực cũng có thể xảy ra. Các nước cộng hòa tổng thống ở Mỹ La-tinh đã có thời kỳ biến dạng thành chính thể độc tài, nghị viện bị giải tán hoặc không còn quyền lực trên thực tế. Để tránh nguy cơ đảo chính hoặc độc tài, lạm dụng quyền lực, Hiến pháp nhiều nước Mỹ La-tinh quy định giới hạn nhiệm kỳ của tổng thống chỉ được một nhiệm kỳ, tăng quyền cho nghị viện, phi chính trị hóa quân đội. Phần lớn các nước châu Phi trước đây duy trì chính thể cộng hòa tổng thống tập quyền thì đến cuối những năm 1980, đầu những năm 1990 đã chuyển sang xây dựng nhà nước chính thể cộng hòa hỗn hợp.

6. Cơ quan lập pháp tại các nước cộng hòa hỗn hợp

Hơn 50 quốc gia trên thế giới có chính thể cộng hòa hỗn hợp. Các nước Pháp, Ba Lan, Phần Lan, Hàn Quốc, Mông Cổ… nghiêng về phía cộng hòa đại nghị, trong khi Nga, Bê-larút, Gru-di-a, Ca-dắc-xtan, Xri Lan-ca… nghiêng về phía cộng hòa tổng thống. Nghị viện các nước nghiêng về chính thể cộng hoà đại nghị có nhiều quyền hơn so với các nước nghiêng về chính thể cộng hoà tổng thống và các nước này cũng bảo đảm dân chủ nhiều hơn trong hoạt động của bộ máy nhà nước. ưu điểm của chính thể này là hạn chế sự tập trung quyền lực vào tay tổng thống, tránh độc tài và vẫn bảo đảm một nền hành pháp mạnh.

Tuy nhiên, tổng thống lại nắm quyền hành pháp rộng lớn và có quyền giải tán nghị viện nên rất dễ lạm quyền, vì thế vai trò của cơ quan lập pháp bị hạn chế. Nhiều nước thuộc Liên Xô cũ, Đông Âu và châu Phi sau khi cải cách thể chế đã áp dụng chính thể này. Vai trò của cơ quan lập pháp được đẩy cao hơn, song quyền lực rơi nhiều vào tay tổng thống (chứ không phải là san bằng quyền hành pháp giữa tổng thống và chính phủ do thủ tướng đứng đầu) cho thấy các nước này tập trung quyền lực vào một người để có thể giữ ổn định xã hội trong giai đoạn chuyển tiếp và bảo đảm cải cách cơ chế theo ý muốn của đảng cầm quyền.

7. Cơ quan lập pháp các nước I-ran, Li-bi, Mi-an-ma

I-ran có chính thể cộng hòa Hồi giáo, lãnh tụ tôn giáo là người nắm quyền lực tối cao, đứng trên cả tổng thống. Cơ quan lập pháp không có nhiều quyền lực, mọi đạo luật đều phải được Hội đồng bảo vệ Hiến pháp (cơ quan bảo đảm pháp luật không trái đạo Hồi) thông qua. Li-bi về lý thuyết là nhà nước nhân dân nhưng thực tế là Nhà nước Hồi giáo, cơ quan lập pháp là Đại hội đại biểu nhân dân gồm các đại biểu được bầu gián tiếp là cơ quan quyền lực cao nhất. Lãnh tụ cách mạng An Phata là người có quyền lực rất lớn mặc dù không nằm trong bộ máy chính quyền. Mi-an-ma từ năm 1988 có chính thể quân sự và đến nay chưa bầu lại Quốc hội, quyền lập pháp thuộc về Hội đồng Hòa bình và phát triển quốc gia.

8. Cơ quan lập pháp các nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa (dân chủ nhân dân)

Khác với nghị viện các nước tư sản phục vụ quyền lợi giai cấp tư sản, Quốc hội các nước xã hội chủ nghĩa đại diện cho ý chí, lợi ích của nhân dân lao động dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản. Hiến pháp các nước xã hội chủ nghĩa đều quy định Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. Sau khi chính sách mở cửa được đưa ra vào năm 1978, Trung Quốc ban hành bản Hiến pháp 1982 đã mở rộng quyền của Quốc hội. Tại Lào, sau khi chính sách đổi mới kinh tế được ban hành năm 1986, cải cách hệ thống chính trị được tiến hành năm 1991 và bản Hiến pháp thành văn được thông qua cùng năm. Hội đồng nhân dân tối cao đổi thành Quốc hội, quyền lực của nó được mở rộng và hoạt động có hiệu quả hơn.

Tại Việt Nam, sau khi tiến hành công cuộc đổi mới (năm 1986) và đặc biệt là Hiến pháp 1992 được ban hành, Quốc hội hoạt động ngày càng có thực quyền và thực chất hơn, thực sự là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, đại diện cho ý chí, nguyện vọng của nhân dân. Tuy nhiên, để Quốc hội hoạt động có hiệu quả, đáp ứng được yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân, cần thiết phải có những cải cách như: đổi mới hoạt động của hệ thống chính trị trong đó quan trọng là đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội, tăng số đại biểu chuyên trách, tăng thời gian họp của Quốc hội và điều chỉnh quyền hạn, nhiệm vụ của Quốc hội và ủy ban thường vụ Quốc hội (một số quyền của ủy ban thường vụ Quốc hội trao cho Quốc hội), đổi mới công tác bầu cử, v.v…

1 Tại Ma-rốc và Gioóc-đa-ni. nội các thành lập phụ thuộc vào nghị viện nhưng tại Ba- ranh, Qua-ta, nội các thành lập phụ thuộc vào ý chí của Tiểu vương Hồi giáo.

SOURCE: TẠP CHÍ NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP SỐ 11 (63) – THÁNG 11 NĂM 2005

Advertisements

Gửi phản hồi

%d bloggers like this: