HOẠT ĐỘNG THI HÀNH ÁN DÂN SỰ: SỰ HÌNH THÀNH, THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP ĐỔI MỚI

NGUYỄN TRỌNG TÂN

Nghị quyết số 49 – NQ/TW ngày 02/06/2005 của Bộ Chính trị, Ban chấp hành Trung ương Đảng (khóa IX) về Chiến lược Cải cách tư pháp đến năm 2020 đã chỉ rõ: “Xây dựng cơ chế bảo đảm mọi bản án của toà án có hiệu lực pháp luật phải được thi hành. Chuẩn bị các điều kiện về cán bộ, cơ sở vật chất để thực hiện việc chuyển giao tổ chức và công tác thi hành án cho Bộ Tư pháp”. Trên cơ sở quá trình phát triển hoạt động thi hành án dân sự ở nước ta, tác giả bài viết dưới đây đề cập đến thực trạng và nêu ra một số giải pháp đổi mới nhằm góp phần thực hiện Nghị quyết 49 và nâng cao hiệu quả hoạt động thi hành án, phát triển đội ngũ chấp hành viên thi hành án dân sự ở nước ta hiện nay.

Thừa phát lại và Ban tư pháp xã, phường làm nhiệm vụ thi hành án dân sự            Sau cách mạng tháng 8 năm 1945, ở miền Bắc, nhiệm vụ thi hành án vẫn được giao cho Thừa phát lại là một chức danh tư pháp của chế độ cũ thực hiện. Ngoài ra, theo Sắc lệnh số 13 ngày 24/01/1946 của Chủ tịch Chính phủ lâm thời Việt Nam dân chủ cộng hoà, Ban tư pháp xã, phường có quyền “hoà giải tất cả các việc dân sự và thương sự…, phạt các việc vi cảnh…, thi hành các mệnh lệnh của thẩm phán cấp trên” (Điều 3 của Sắc lệnh). ở miền Nam, hoạt động thi hành án nói chung đều do Thừa phát lại đảm nhiệm. Thừa phát lại do Tổng trưởng Bộ Tư pháp của chế độ Việt Nam cộng hoà bổ nhiệm, thực hiện nhiệm vụ thi hành án trong phạm vi quản hạt của Toà sơ thẩm mà Thừa phát lại có trụ sở.

Toà án cấp huyện đảm nhận việc thi hành án

Đến năm 1950, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký ban hành Sắc lệnh số 85/SL ngày 22/5/1950 quy định thẩm phán huyện dưới sự kiểm sát của biện lý có nhiệm vụ đem chấp hành các án hình về khoản bồi thường hay bồi hoàn và các án hộ, mà chính toà án huyện hay toà án trên đã tuyên. Như vậy, theo quy định này, việc thi hành án dân sự do Thừa phát lại và Ban Tư pháp xã thực hiện trước đây đã được chuyển giao cho thẩm phán huyện, dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Chánh án. 

Đó là sự thay đổi trong cơ chế thi hành án, từ cơ chế theo yêu cầu của bên được thi hành án sang cơ chế toà án chủ động thi hành án. Sự thay đổi này là phù hợp với hoàn cảnh lịch sử cụ thể, phù hợp với cơ chế tổ chức, quản lý xã hội của Nhà nước trong thời chiến. Tuy nhiên, quy định này chưa thể hiện nhiệm vụ thi hành án độc lập mà vẫn chỉ coi thi hành án là một chức năng của thẩm phán. Điều này rất khó cho công tác quy hoạch, đào tạo, chuyên nghiệp hóa đội ngũ cán bộ thi hành án.

Sự hình thành chức danh Chấp hành viên

Năm 1954, sau chiến thắng Điện Biên Phủ, miền Bắc được giải phóng, bước vào khôi phục kinh tế, xây dựng cơ sở vật chất của chủ nghĩa xã hội, đồng thời là hậu phương vững chắc cho công cuộc đấu tranh thực hiện thống nhất đất nước. Trong bối cảnh đó, Quốc hội đã ban hành Hiến pháp năm 1959, mở ra một cuộc cải cách sâu rộng bộ máy nhà nước, trong đó có bộ máy các cơ quan tư pháp. Để cụ thể hoá Hiến pháp, năm 1960, Quốc hội đã ban hành Luật Tổ chức toà án, quy định tại các Toà án nhân dân địa phương có nhân viên chấp hành án làm nhiệm vụ thi hành những bản án và quyết định hình sự. Theo quy định này, Chánh án Toà án nhân dân tối cao đã ra Quyết định số 186/TC ngày 13/10/1972 về tổ chức, nhiệm vụ, quyền hạn của chấp hành viên, với nội dung:

–    Thi hành các bản án, quyết định của toà án mình và của toà án cấp trên, hoặc của toà án địa phương khác theo quy định của pháp luật;

–    Chấp hành viên toà án nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương thi hành những bản án, quyết định có hiệu lực có nhiều khó khăn như: vụ án có liên quan đến bí mật quốc gia, đến công tác ngoại giao; vụ án có nhiều người phải thi hành án ở nhiều địa phương khác nhau; vụ án có nhiều tài sản gửi ở Toà án nhân dân tỉnh, thành phố.

Như vậy, chấp hành viên đã trở thành chức danh tư pháp độc lập với chức danh thẩm phán, được biên chế trong các Toà án nhân dân địa phương, có nhiệm vụ chuyên trách thi hành các bản án, quyết định của toà án dưới sự chỉ đạo của chánh án.

Sự phát triển của đội ngũ Chấp hành viên và cơ quan thi hành án dân sự

Bước ngoặt quan trọng, có tác động mạnh mẽ trong xây dựng, phát triển đội ngũ cán bộ chấp hành viên được đánh dấu bởi sự ra đời của Hiến pháp năm 1980 – Hiến pháp của thời kỳ cả nước hoà bình, thống nhất, độc lập, quá độ lên CNXH. Nhằm cụ thể hoá Hiến pháp mới, ngày 03/7/1981, Quốc hội đã ban hành Luật Tổ chức toà án nhân dân thay thế Luật năm 1960. Điều 16 của Luật đã giao cho Bộ Tư pháp đảm nhiệm quản lý Tòa án nhân dân địa phương và công tác Thi hành án dân sự.

Đến năm 1989, Hội đồng Nhà nước đã ban hành Pháp lệnh Thi hành án dân sự đầu tiên, đánh dấu bước chuyển biến căn bản trong tổ chức và hoạt động thi hành án dân sự, đặt cơ sở pháp luật cho công tác xây dựng, phát triển đội ngũ cán bộ chấp hành viên thời kỳ đổi mới.

Trên cơ sở Pháp lệnh, Hội đồng Bộ trưởng (nay là Chính phủ) đã ra Nghị định số 68/HĐBT ngày 06/3/1990, ban hành Quy chế chấp hành viên, quy định chỉ có chấp hành viên là người được Nhà nước giao trách nhiệm thi hành các bản án, quyết định của toà án. Bộ trưởng Bộ Tư pháp quy định số lượng biên chế chấp hành viên cho từng địa phương. Việc bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức chấp hành viên do Bộ trưởng Bộ Tư pháp quyết định theo đề nghị của chánh án Toà án nhân dân các địa phương.

Theo Quy chế chấp hành viên, ở Tòa án nhân dân tỉnh và Tòa án nhân dân huyện có chấp hành viên trưởng và các chấp hành viên. Chánh án các toà án này có quyền ra các quyết định thi hành án; chấp hành viên trưởng, chấp hành viên có quyền ra các quyết định cưỡng chế, thực hiện cơ chế kết hợp quyền tự định đoạt của đương sự với sự chủ động thi hành án của cơ quan thi hành án và chấp hành viên.

Thực tế cho thấy, tuy Bộ Tư pháp được giao chức năng quản lý nhà nước công tác thi hành án, song đội ngũ chấp hành viên vẫn thuộc biên chế của các toà án; chánh án là người trực tiếp chỉ đạo về nghiệp vụ, mọi quyết định quan trọng trong thi hành án đều do chánh án quyết định. Chấp hành viên là người được Nhà nước giao nhiệm vụ thi hành các bản án, quyết định của toà án nhưng thực tế chỉ là người thừa hành sự chỉ đạo của chánh án mà không có quyền năng thực sự để đảm bảo thực thi nhiệm vụ của mình. Công tác quy hoạch, đào tạo, bồi dưỡng, bổ nhiệm, tuyển dụng và các chính sách, chế độ đối với đội ngũ cán bộ chấp hành viên chưa được quan tâm đúng mức, lại thường xuyên bị xáo trộn, vừa thiếu về số lượng, vừa yếu về chất lượng; tình trạng tồn đọng án dân sự chưa được thi hành không được khắc phục, trở thành mối quan tâm lớn của Đảng, Nhà nước và nhân dân.

Công tác quản lý thi hành án dân sự và trách nhiệm chấp hành viên

Trong bối cảnh đó, Quốc hội khoá IX đã ra Nghị quyết thực hiện việc chuyển công tác thi hành án dân sự từ Toà án sang Chính phủ. Để thực hiện Nghị quyết của Quốc hội, ngày 21/4/1993, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội (khoá IX) đã thông qua Pháp lệnh Thi hành án dân sự (sửa đổi), có hiệu lực từ ngày 01/6/1993 (Pháp lệnh năm 1993). Trên cơ sở Pháp lệnh năm 1993, hệ thống các cơ quan thi hành án dân sự đã được xây dựng trong cả nước; đội ngũ chấp hành viên đã được quy hoạch, kiện toàn, do Chính phủ thống nhất quản lý; chấp hành viên trở thành một chức danh tư pháp độc lập, có địa vị pháp lý rõ ràng, theo nguyên tắc: chỉ có chấp hành viên cơ quan thi hành án dân sự mới có thẩm quyền tổ chức việc thi hành án dân sự.

Về nhiệm vụ, quyền hạn, Pháp lệnh năm 1993 quy định chấp hành viên thực hiện những việc sau:

–    Triệu tập đương sự, người có liên quan đến trụ sở cơ quan thi hành án hoặc UBND xã, phường, thị trấn nơi thi hành án để thực hiện việc thi hành án.

–    Quy định cho người phải thi hành án thời hạn không quá 30 ngày, kể từ ngày có quyết định thi hành án để tự nguyện thi hành trước khi áp dụng biện pháp cưỡng chế;

–    Áp dụng các biện pháp cưỡng chế;

–    Yêu cầu chính quyền địa phương, cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang nhân dân, cá nhân có liên quan cung cấp tài liệu để xác minh địa chỉ, tài sản của người phải thi hành án hoặc phối hợp xử lý tang vật, tài sản và những việc khác có liên quan đến việc thi hành án;

–    Đề nghị thủ trưởng cơ quan thi hành án nơi chấp hành viên công tác ra quyết định hoãn thi hành án, tạm đình chỉ thi hành án, đình chỉ thi hành án; trả lại đơn yêu cầu thi hành án, phạt tiền hoặc trực tiếp phạt tiền người cố tình không thi hành án.

–    Yêu cầu tòa án đã ra bản án, quyết định giải thích những điểm chưa rõ để thi hành;

–    Lập biên bản về hành vi vi phạm pháp luật trong khi thi hành án và đề nghị cơ quan nhà nước có thẩm quyền xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người vi phạm.

Pháp lệnh Thi hành án dân sự năm 2004 (Xem hộp 1) đã có quy định mới về tiêu chuẩn và nhiệm kỳ bổ nhiệm chấp hành viên, do đó đã tác động tích cực trong việc nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ này. Theo quy định của Pháp lệnh, một người muốn được bổ nhiệm làm chấp hành viên cấp tỉnh phải có thâm niên công tác trong ngành thi hành án ít nhất 5 năm, ở cấp huyện là 4 năm, và phải có trình độ cử nhân luật, đã qua lớp đào tạo chấp hành viên từ 6 tháng đến 1 năm; thời hạn bổ nhiệm chấp hành viên là 5 năm. 

Hộp 1. Pháp lệnh Thi hành án dân sự năm 2004 được ủy ban thường vụ Quốc hội thông qua ngày 14/01/2004, chủ yếu tập trung vào việc sửa đổi, bổ sung một số quy định có liên quan đến trình tự và thủ tục thi hành án dân sự để giải quyết các khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn thi hành án. Trong hơn 10 năm, từ Pháp lệnh năm 1993 đến Pháp lệnh năm 2004, đội ngũ cán bộ chấp hành viên tiếp tục được phát triển về số lượng, chất lượng nâng lên đáng kể.

Tuy nhiên, trong điều kiện kinh tế, xã hội hiện nay, cùng với những vướng mắc về cơ chế quản lý công tác thi hành án, về mô hình tổ chức cơ quan quản lý công tác thi hành án, về thủ tục thi hành án, vấn đề về đội ngũ cán bộ chấp hành viên cũng hết sức bức xúc (Xem hộp 2).

Hộp 2. Theo thống kê của Bộ Tư pháp, cả nước ta hiện có 2.132 chấp hành viên, do thiếu biên chế mà trung bình một chấp hành viên trong một năm phải thực hiện từ 500 đến 700 vụ việc, trong đó có những vụ việc cưỡng chế hết sức phức tạp, gay gắt; hệ thống ngạch, bậc lương của chấp hành viên chưa phù hợp với đặc thù của công tác thi hành án; các chế độ công tác phí, bồi dưỡng trong cưỡng chế thi hành án, các phương tiện vật chất, kỹ thuật, điều kiện làm việc còn chưa tương xứng với chức năng, nhiệm vụ, chưa được ngang bằng với các chức danh tư pháp khác.

Giải pháp đổi mới hoạt động thi hành án và phát triển đội ngũ chấp hành viên thi hành án dân sự

Thi hành án dân sự là một trong những hoạt động tư pháp của Nhà nước nhằm đảm bảo thi hành các bản án, quyết định về dân sự (bao gồm cả hôn nhân và gia đình, lao động, các quyết định về tài sản trong bản án hình sự). Trong quá trình cải cách tư pháp, nhiệm vụ củng cố, phát triển đội ngũ chấp hành viên thi hành án dân sự là nhiệm vụ quan trọng, luôn được sự quan tâm chỉ đạo của Đảng, Nhà nước (Xem hộp 3).

Hộp 3. Nghị quyết Hội nghị lần thứ tám Ban chấp hành Trung ương (khóa VII) về xây dựng đội ngũ cán bộ làm công tác thi hành án để hoàn thành tốt nhiệm vụ; Nghị quyết Hội nghị lần thứ ba Ban chấp hành Trung ương (khóa VIII) về Chiến lược cán bộ, Nghị quyết số 49 – NQ/TW ngày 02/06/2005 của Bộ Chính trị, Ban chấp hành Trung ương Đảng (khóa IX) về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020.

Nghị quyết 49 chỉ rõ: ”chuẩn bị các điều kiện về cán bộ, cơ sở vật chất để thực hiện việc chuyển giao tổ chức và công tác thi hành án cho Bộ Tư pháp, giúp Chính phủ thống nhất quản lý công tác thi hành án. Xác định rõ trách nhiệm của ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn và của cơ quan chuyên môn của ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trong việc thi hành các hình phạt không phải là hình phạt tù để thực hiện nghiêm túc các bản án của toà án. Từng bước thực hiện xã hội hoá và quy định những hình thức, thủ tục để giao cho tổ chức không phải là cơ quan nhà nước thực hiện một số công việc thi hành án”.

Để thực hiện nhiệm vụ quan trọng nêu trên, trước mắt, cần thực hiện một số  giải pháp sau:

1) Quốc hội sớm ban hành Bộ luật Thi hành án nhằm điều chỉnh toàn diện hoạt động của cơ quan thi hành án, cơ quan quản lý thi hành án, xã hội hóa thi hành án, các điều kiện đảm bảo hoạt động thi hành án; trách nhiệm bồi thường thiệt hại và xử lý vi phạm trong thi hành án. Thống nhất hoạt động thi hành án về một đầu mối và xác định địa vị pháp lý đầy đủ của chấp hành viên là một chức danh tư pháp độc lập trong hệ thống tố tụng, cụ thể là:

– Chấp hành viên là công chức nhà nước, có ngạch, bậc lương tương xứng với các ngạch công chức tư pháp khác;

– Chấp hành viên được quản lý trên cơ sở pháp luật, thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn theo pháp luật, chịu trách nhiệm trước pháp luật về việc thi hành án, được pháp luật bảo vệ trước mọi sự can thiệp, cản trở, gây trở ngại hoạt động thi hành án;

– Mọi công dân đáp ứng được tiêu chuẩn chấp hành viên do pháp luật quy định đều có cơ hội ngang nhau trong tuyển dụng để trở thành chấp hành viên, được bình đẳng về bổ nhiệm vào các ngạch, bậc cao hơn nếu đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn của ngạch, bậc đó;

– Nhiệm vụ, quyền hạn của chấp hành viên phải được đảm bảo để họ có thể thi hành được đúng, kịp thời nội dung bản án, quyết định của tòa án đã có hiệu lực pháp luật.

2) Thống nhất mô hình tổ chức, cơ chế quản lý, cơ chế thi hành án và bảo vệ thi hành án. Đây là những yếu tố quan trọng cho việc xây dựng đội ngũ cán bộ chấp hành viên một cách chính quy, bảo đảm chất lượng, hiệu quả thi hành án.

Từ mô hình thẩm phán đồng thời là chấp hành viên, đến tòa án quản lý về nghiệp vụ,  Bộ Tư pháp quản lý về tổ chức; hay tách quản lý và thi hành án dân sự độc lập với quản lý và thi hành án hình sự; tách lực lượng cảnh sát bảo vệ độc lập với cơ quan thi hành án đã dẫn đến nhiều khó khăn trong công tác quy hoạch, đào tạo, quản lý, thực hiện chính sách, chế độ cũng như bảo đảm chất lượng, hiệu quả thi hành án; tình trạng án tồn đọng chưa thi hành không giảm.

3) Tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, kỹ thuật và phương tiện hoạt động thi hành án, đảm bảo sự uy nghiêm và hiệu quả thi hành án, nhất là khi áp dụng thi hành án bằng biện pháp cưỡng chế. Chú trọng đến việc phân bổ ngân sách hợp lý cho hoạt động thi hành án, đảm bảo chế độ lương phù hợp nhằm khuyến khích, động viên, nâng cao trách nhiệm của cán bộ, nhân viên làm công tác thi hành án nói chung cũng như cán bộ, chấp hành viên thi hành án dân sự.

4) Từng bước thực hiện xã hội hóa thi hành án theo chủ trương của Đảng, bước đầu có thể xã hội hoá việc tống đạt các văn bản, giấy tờ thi hành án dân sự và xác minh tài sản của người phải thi hành án… nhằm tạo điều kiện cho các cơ quan thi hành án tập trung vào những công việc thi hành án chủ yếu, giảm gánh nặng cho các cơ quan này do tình trạng quá tải về công việc, đồng thời nâng cao tính chất xã hội, làm cho thi hành án trở thành mối quan tâm chung của xã hội, là trách nhiệm của xã hội. /.

SOURCE: TẠP CHÍ NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP SỐ 59, THÁNG 9/2005

 

Advertisements

One Response

  1. Hoạt động thi hành án

Gửi phản hồi

%d bloggers like this: