VAI TRÒ XÂY DỰNG ÁN LỆ CỦA CỦA TÒA ÁN

LS. LÊ CÔNG ĐỊNH

Hệ thống tòa án Việt Nam hiện tại được tổ chức và vận hành thuần túy như một thành phần của bộ máy công quyền hơn là cơ quan tư pháp với vai trò duy trì công lý trong một cộng đồng có nhiều quyền lợi đa dạng. Tuy hành xử quyền tài phán, một trong ba quyền nền tảng của hệ thống quyền lực quốc gia, tòa án lại hoạt động như một cơ quan hành pháp, và các thẩm phán cũng chỉ đơn thuần là những công chức mẫn cán của bộ máy công quyền đó.

Hệ quả của quan niệm “hành pháp hóa” hệ thống tòa án là hoạt động của thẩm phán bị giới hạn trong phạm vi hẹp của việc áp dụng, thường máy móc và thiếu uyển chuyển, các đạo luật do cơ quan lập pháp ban hành để xét xử. Điều này vô tình tước mất trọng trách “cao cả” hơn mà lẽ ra tòa án phải gánh vác, đó là xác lập một khuôn khổ ứng xử cho mọi hành vi của các thành viên trong xã hội. Phán quyết của tòa án hiện nay thường thiếu chiều sâu và sự uyên bác trong nhận định và phân tích các vấn đề pháp lý cụ thể. Một số thẩm phán đôi khi phải đưa ra những lời giáo huấn về đạo đức không cần thiết cho bị cáo hoặc các bên tranh chấp nhằm khỏa lấp khiếm khuyết đó.

Trả lại vai trò năng động và sáng tạo cho tòa án đòi hỏi phải có sự điều chỉnh cách diễn giải nguyên tắc “khi xét xử thẩm phán chỉ tuân theo luật pháp”. Luật pháp không chỉ là những bản văn lập pháp và lập quy do các cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành, mà còn bao gồm cả án lệ, tức là những phán quyết quan trọng đánh dấu một đường hướng mới trong việc giải thích luật hoặc giải quyết một vấn đề pháp lý cụ thể. Thông thường án lệ là công trình của tòa án tối cao.

Án lệ giúp thổi một luồng sinh khí vào “thân xác” khô khan và bất động của những bản
văn pháp lý, nhờ đó các đạo luật có được cuộc sống sinh động gắn liền với thực tiễn. án lệ cũng giúp tạo ra sự an toàn pháp lý cho công dân và sự ổn cố của xã hội khi mọi hành vi của các thành viên trong xã hội đều được thực hiện trong khuôn khổ ứng xử đã được xác lập như một tiền lệ.

Khi xảy ra tranh chấp, các tòa án mặc nhiên tôn trọng tiền lệ đó và phân xử tranh chấp dựa trên khuôn khổ đã hiện hữu.

Nhiều quan điểm cho rằng án lệ đã tồn tại từ lâu tại Việt Nam. Hàng năm Tòa án nhân dân tối cao vẫn đưa ra các báo cáo tổng kết nhằm mục đích hướng dẫn hoạt động xét xử của tòa án nhân dân các cấp. Đó là tập quán tốt, song chưa đủ, vì báo cáo tổng kết không hội đủ các đặc tính của một án lệ. Báo cáo tổng kết không chuyển tải được toàn bộ nhận định và phân tích pháp lý của các phán quyết về từng vấn đề pháp lý của mỗi vụ án và vụ kiện. Báo cáo tổng kết được soạn thảo với tham vọng hướng dẫn việc xét xử trong nhiều lĩnh vực khác nhau hơn là tập trung vào vài điểm pháp lý quan trọng trong một lĩnh vực nhất định. Sau khi được công bố, các báo cáo đó lại trở nên “khô khan và bất động” như những bản văn pháp lý và vẫn cần đến sự giải thích sinh động từ phía các thẩm phán trong từng vụ án và vụ kiện. Có nhiều ví dụ trên thực tế về những hướng dẫn tối nghĩa, gây nhiều tranh luận của một báo cáo tổng kết, để rồi phải cầu viện đến các báo cáo tổng kết khác … hướng dẫn lại.

Khi xây dựng án lệ, tòa án góp phần vào việc hoạch định đường hướng phát triển tương lai của nền luật pháp. Do việc giải thích luật được thực hiện tại từng thời điểm khác nhau, khi các điều kiện kinh tế-xã hội đã biến chuyển nhiều so với lúc ban hành luật, việc áp dụng luật để xét xử một vụ án mới không bị đóng khung trong bối cảnh cũ – điều rất thường gặp ở những vụ án kinh tế hiện nay – mà trái lại trở thành hoạt động mang tính sáng tạo, khác hẳn với công việc thụ động của các quan chức-thẩm phán hiện tại. Bằng hoạt động xét xử, tòa án mặc nhiên mở rộng việc áp dụng các đạo luật ra ngoài phạm vi hoặc ý định ban đầu của nhà lập pháp, và chuẩn bị trước điều kiện cho việc điều chỉnh các đạo luật hiện hữu và thiết lập chương trình lập pháp cho tương lai.

Không công nhận án lệ, công cuộc cải cách tư pháp chắc chắn sẽ khó đạt được kết quả mong muốn bởi lẽ những thay đổi gần đây trong hoạt động lập pháp và tư pháp, như đổi mới quy trình soạn thảo và ban hành luật, điều chỉnh cơ cấu tổ chức và hoạt động của cơ quan tư pháp và bổ trợ tư pháp, thử nghiệm mô hình phiên tòa mẫu với những quy tắc bảo đảm quyền tranh luận và biện hộ của các bên có quyền lợi liên quan …, chỉ là những cải cách trên phương diện hình thức, dù cũng cần thiết nhằm mục đích hoàn thiện hệ thống hiện hữu và củng cố lòng tin của người dân, song chưa hướng đến việc hiện đại hóa toàn bộ hệ thống luật pháp, là điều cần thiết hơn nhằm tạo động lực giúp vượt qua các thách thức trong tiến trình hội nhập nền kinh tế quốc tế
và khu vực.

Đã đến lúc phải nghiêm túc nghĩ đến sự cần thiết của án lệ mà một nền luật pháp hiện đại không thể thiếu.

SOURCE: BẢN TIN ĐOÀN LUẬT SƯ TP HCM SỐ 8, NGÀY 26/7/2003

Trích dẫn từ; http://www.ykvn-law.com

Advertisements

Gửi phản hồi

%d bloggers like this: