PHÁT HUY VAI TRÒ GIÁM SÁT, PHẢN BIỆN XÃ HỘI TRONG SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI

TRẦN QUANG HẢI

Chỉ khi nào giám sát và phản biện xã hội được luật hóa, được thể chế hoá thành chính sách của Nhà nước thì các hoạt động quan trọng này mới có điều kiện đi vào cuộc sống; mới thực sự tạo nên những bước tiến mới với kết quả cao hơn, thiết thực và bền vững hơn.

Giám sát, phản biện dưới góc độ lý thuyết

Từ điển tiếng Việt định nghĩa, giám sát “là theo dõi và kiểm tra xem có thực hiện đúng những điều quy định không, cũng được hiểu là chức quan thời xưa, trông nom, coi sóc một loại công việc nhất định”[1]. Còn phản biện “là phát hiện, đánh giá chất lượng một công trình khoa học khi công trình được đưa ra bảo vệ lấy học vị trước hội đồng chấm thi”[2].
Trong đời sống chính trị – xã hội, giám sát và phản biện xã hội được hiểu là người dân trực tiếp hoặc thông qua các tổ chức chính trị – xã hội của mình để theo dõi, xem xét, kiểm tra, đánh giá các hoạt động thực thi pháp luật của các tổ chức, cơ quan trong bộ máy của Đảng, Nhà nước; của mọi cán bộ, viên chức, đảng viên; đồng thời để đóng góp ý kiến đối với việc hoạch định các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước. Nói cách khác, giám sát và phản biện xã hội không chỉ là việc phát huy quyền dân chủ của người dân và các tổ chức của họ, mà thực chất, còn là sự huy động và tập trung trí tuệ của toàn dân vào giải quyết công việc chung của hệ thống công quyền trong quá trình xây dựng và phát triển đất nước.

Trong cơ chế kiểm soát quyền lực của Đảng và Nhà nước, hoạt động giám sát và phản biện xã hội của nhân dân là một khâu vô cùng hệ trọng. Điều 8 của Hiến pháp năm 1992 quy định: “Các cơ quan nhà nước, cán bộ, viên chức nhà nước phải tôn trọng nhân dân, tận tụy phục vụ nhân dân, lắng nghe ý kiến và chịu sự giám sát của nhân dân…”; và Điều 53 ghi: “Công dân có quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội, tham gia thảo luận các vấn đề chung của cả nước và địa phương, kiến nghị với cơ quan nhà nước, biểu quyết khi Nhà nước trưng cầu ý dân”.

Theo đó, căn cứ vào tính chất và nội dung của dự án luật, dự án pháp lệnh, nhân dân có thể góp ý kiến về các dự án này thông qua cơ quan, tổ chức của mình, bằng các hình thức trực tiếp hoặc gửi thư góp ý tới Văn phòng Quốc hội, các cơ quan, tổ chức soạn thảo dự án luật, dự án pháp lệnh; hoặc thông qua các phương tiện thông tin đại chúng; qua Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các cơ quan nhà nước, các tổ chức kinh tế – xã hội, đơn vị thuộc lực lượng vũ trang nhân dân, v.v. mà mục đích cuối cùng là để xây dựng văn bản pháp luật một cách đầy đủ nhất, có chất lượng cao nhất và có hiệu lực thi hành lâu nhất.

Phát huy vai trò của giám sát, phản biện xã hội trong sự nghiệp đổi mới

Từ những trình bày mang tính lý thuyết nói trên, để hoạt động giám sát và phản biện xã hội của nhân dân thực sự có chất lượng và phát huy hiệu quả, nhất là trong điều kiện hiện nay, theo chúng tôi, cần thực hiện thường xuyên và đồng bộ một số giải pháp chủ yếu dưới đây:

Thứ nhất, cần khẩn trương xây dựng một số luật mới bảo đảm hành lang pháp lý để nhân dân có thể thực hiện đầy đủ quyền giám sát và phản biện của mình. Việc trưng cầu ý dân phải được luật hóa, trong đó phải quy định rõ về nguyên tắc, đối tượng, nội dung, thủ tục tiến hành, thủ tục đánh giá kết quả và công bố giá trị của kết quả trưng cầu dân ý. Để cuộc trưng cầu ý dân đạt chất lượng tốt, cần quy định các nguyên tắc tổ chức tương tự, như nguyên tắc bầu cử lâu nay – đó là phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín. Bên cạnh đó, phải liệt kê rõ ràng, đầy đủ những vấn đề, những nội dung cần trưng cầu ý dân; phải bảo đảm giá trị của kết quả trưng cầu và có hiệu lực thi hành ngay.

Mặt khác, để quy tụ được ý chí của đa số nhân dân, tạo được sự đồng thuận trong xã hội, cần phải xây dựng luật về phản biện xã hội, trong đó bắt buộc tất cả các điều luật đều phải lấy ý kiến của nhân dân trước khi thông qua.

Về đối tượng của phản biện xã hội, trước hết nên tập trung vào các dự án luật, dự thảo đường lối, nghị quyết của Đảng; các đề án phát triển kinh tế – xã hội của Nhà nước.

Nội dung phản biện chính là những yêu cầu về mục tiêu, tính hợp pháp, hợp lý, tính hiệu quả của các chủ trương, chính sách, các văn bản luật.

Về chủ thể phản biện xã hội, phải là các tổ chức xã hội, các tổ chức chính trị – xã hội, kinh tế, nghề nghiệp và các cá nhân, các nhà khoa học, nhân sĩ, trí thức, v.v. Trong đó, một trong những phương hướng quan trọng nhằm xây dựng vững chắc cơ chế pháp lý bảo đảm cho quyền giám sát và phản biện của nhân dân là, việc tăng cường hoạt động giám sát của nhân dân phải gắn chặt với tăng cường hoạt động giám sát của các cơ quan chức năng thuộc bộ máy của Đảng và Nhà nước (Kiểm tra Đảng, Thanh tra nhà nước…).

Trên tinh thần đó, cần ban hành Luật Giám sát của nhân dân, trên cơ sở sửa đổi, bổ sung Luật Thanh tra hiện hành, hay nói cách khác, cần tách Luật Thanh tra thành Luật Thanh tra Chính phủ và Luật Giám sát của nhân dân. Trong Luật Giám sát của nhân dân, cần có những quy định cụ thể, chi tiết, sát thực hơn, đặc biệt là những quy định về việc kết hợp hoạt động giữa Thanh tra Chính phủ và Thanh tra nhân dân.

Mặt khác, để góp phần giải quyết tốt vấn đề tham gia khiếu kiện đông người – một hình thức bày tỏ ý kiến nhiều khi mang tính bột phát và nằm ngoài khuôn khổ pháp luật của người dân hiện nay – cần nhanh chóng hoàn thiện Luật Khiếu nại, tố cáo, trên cơ sở tổng kết việc thực hiện Luật Khiếu nại, tố cáo hiện hành; đi đôi với đổi mới quy trình giải quyết khiếu nại, tố cáo, nhằm nâng cao chất lượng của các hoạt động giải quyết khiếu nại, tố cáo.

Thứ hai, để hoạt động phản biện có chất lượng, những người tham gia phản biện phải được cung cấp thông tin một cách đầy đủ, công khai, trung thực theo yêu cầu. Trong đó, một trong những phương thức, biện pháp quan trọng là phải thực thi quyền tự do ngôn luận. Nhiều chuyên gia cho rằng, đây chính là một trong những chìa khoá cực kỳ quan trọng để làm cân bằng tất cả các khuynh hướng về nhận thức và hành vi; để mỗi một thành viên trong xã hội có thể tiếp nhận được nhiều thông tin khác nhau. Qua đó, tạo được sự đồng thuận cao về mặt chính trị – xã hội. Quyền tự do ngôn luận, vì vậy, phải thực sự trở thành tiền đề và điều kiện cơ bản để con người thực thi các quyền tự do lựa chọn. Muốn vậy, phải quy trình hoá việc cung cấp thông tin đầy đủ cho người dân, đẩy mạnh việc thực hiện chủ trương công khai hoá, minh bạch hóa các thông tin từ trung ương đến địa phương theo tinh thần “dân biết, dân bàn, dân kiểm tra”.

Ở một giác độ khác, phản biện xã hội là trạng thái chuyên nghiệp của quá trình thảo luận, tranh luận. Vì vậy, cần tạo môi trường xã hội thuận lợi cho việc thảo luận, tranh luận. Ở đây, có thể kể ra hai lực lượng chính trong thảo luận, tranh luận: lực lượng thứ nhất là để nói một cách chuyên nghiệp, và lực lượng thứ hai là để nghĩ một cách chuyên nghiệp; trong đó, nghĩ chuyên nghiệp là giới trí thức và nói chuyên nghiệp là giới báo chí. Còn theo nghĩa rộng, phản biện xã hội là sự thảo luận, tranh luận một cách chuyên nghiệp giữa các lực lượng, tầng lớp xã hội với nhau, hoặc giữa họ với chính quyền để tạo sự chính xác của mỗi một hành động chính trị, hay bảo đảm tính chất lượng của các chính sách hoặc định hướng.

Thứ ba, phải không ngừng nâng cao chất lượng và hiệu quả từng cuộc phản biện, từng cuộc giám sát thì mới bảo đảm được chất lượng giám sát, phản biện cũng như chất lượng của dân chủ nói chung. Rõ ràng, nếu thiếu phản biện và thiếu giám sát thường xuyên, sâu sắc và thật sự có chất lượng thì phản biện và giám sát không thể có sự phát triển lành mạnh và bền vững. Để đáp ứng được yêu cầu này, phải căn cứ vào mục đích, yêu cầu của từng lĩnh vực hay nhiệm vụ; nắm vững các nội dung và yêu cầu cần phản biện và giám sát, từ đó bố trí những người có điều kiện, có năng lực thực hiện phản biện những vấn đề cụ thể đang đặt ra. Về phía những người phản biện, để phản biện có hiệu quả, cần có sự chuẩn bị một cách chu đáo. Bởi vì, giám sát và phản biện là những việc làm khó và nhiều khi không kém phần phức tạp. Nếu không có sự chuẩn bị chu đáo thì khó đạt kết quả như mong muốn. Mặt khác, không thể ỷ lại việc phản biện vào một vài phản biện chính thức được phân công, còn các thành viên khác thì làm việc qua loa, trong khi họ cũng là thành viên trong hội đồng. Vì cũng là người phản biện, họ có quyền bỏ phiếu cho điểm, chỉ khác ở chỗ họ không là phản biện chính thức.

Việc tổ chức cho người dân tham gia đóng góp ý kiến cần đi vào thực chất, tránh làm theo kiểu phô trương hình thức, nặng về phần tuyên truyền, hô hào. Trong đó, cần tạo điều kiện để người dân có điều kiện thuận lợi và có sự tự giác, chủ động trong việc tham gia đóng góp ý kiến; đi kèm theo đó là có cơ chế tiếp thu ý kiến đóng góp của nhân dân một cách kỹ lưỡng, thể hiện sự tôn trọng nhân dân. Trong thảo luận và phản biện phải có thái độ nghiêm túc, thẳng thắn, có tinh thần trách nhiệm và thái độ khoa học, có chính kiến riêng, nhưng trước hết là phải có trách nhiệm. Trách nhiệm đó được thể hiện ở thái độ vì dân, vì sự nghiệp chung mà thực hiện phản biện và giám sát một cách thẳng thắn, khách quan, toàn diện và có chính kiến; không né tránh, tình cảm chủ nghĩa hay ủng hộ một chiều.

Trong điều kiện hiện nay, mọi vấn đề thuộc mọi lĩnh vực đời sống đều mang tính đa diện, đa chiều, phức tạp và phức hợp với nhiều cấp độ, phương thức, xu hướng, khả năng, lợi ích… khác nhau. Vì vậy, một mình cơ quan công quyền hay một nhóm chuyên gia nào đó khó có thể bao quát hết, nên khi ra quyết định, việc sai sót là khó tránh khỏi. Trong điều kiện ấy, giám sát và đặc biệt là phản biện xã hội thực sự là “chìa khoá vàng” của dân chủ hóa và phát triển./.

Chú thích:

[1] Từ điển tiếng Việt, Viện ngôn ngữ học, Nxb Đà Nẵng – Trung tâm Từ điển học, 2006, tr 389

[2] Sđd, tr 764

SOURCE: TẠP CHÍ CỘNG SẢN ĐIỆN TỬ SỐ 17 (185) NĂM 2009

Advertisements

Gửi phản hồi

%d bloggers like this: