Bạn sinh ra là một nguyên bản. Đừng chết đi như một bản sao (Khuyết danh)

NHỮNG YẾU TỐ TÂM LÝ – XÃ HỘI TRONG THỰC THI PHÁP LUẬT

PGS. TS. GORSHUNOV D.N – Khoa Luật, Trường Đại học Tổng hợp Quốc gia Kazan, Liên bang Nga

Quy phạm pháp luật không có hiệu lực một cách tự động theo kiểu “mệnh lệnh – hiệu lực”. Để khơi gợi được sự hưởng ứng theo các yêu cầu đặt ra, trước tiên các quy phạm pháp luật phải đi vào nhận thức, tâm lý của con người và “dấu vết” để lại đó được thể hiện qua những quan điểm, thái độ và những định hướng nhất định của mỗi người. Vì nhiều nguyên nhân khác nhau mà những quan điểm, thái độ này có thể có những mặt tích cực và cả những khía cạnh tiêu cực. Vấn đề là ở chỗ, cần phải chuẩn bị cho đối tượng được tiếp cận với pháp luật và hình thành ở họ thái độ đúng đắn đối với pháp luật.

Trong số các biện pháp bảo đảm thực thi pháp luật thì việc dự báo hệ quả xã hội của hiệu lực pháp luật, sự chuẩn bị về mặt lý luận các hướng giải quyết những mâu thuẫn có thể xảy ra trong quá trình thực thi, việc nghiên cứu môi trường hiệu lực của pháp luật là những việc có ý nghĩa rất quan trọng[1]. 

1. Tâm lý và lợi ích cá nhân

Ngay từ thời kỳ trước Cách mạng tháng 10 Nga, trong khoa học pháp lý của Nga đã có quan điểm cho rằng, cần phải xem xét một cách tổng thể các yếu tố tâm lý cá nhân trong cơ chế thực thi pháp luật như: các lợi ích, nhu cầu, mục đích, nguyện vọng, sự hiểu biết về pháp luật… Trong mọi trường hợp, dù chủ thể thực thi pháp luật là một tập thể hay từng cá nhân, chúng ta đều có thể tìm thấy hành vi của họ nhằm vào việc thực hiện hoặc liên quan đến việc thực hiện các yếu tố đó[2].

Vì hành vi của con người được hình thành từ những động cơ mang tính chủ quan, nên trong quá trình thực thi pháp luật, bên cạnh các lợi ích, không thể không tính đến mức độ hiểu biết pháp luật, các nhu cầu, nguyện vọng, mục đích của chủ thể. Nhấn mạnh yếu tố chủ quan, Rêsetôv cho rằng: “Cần phải làm sao để mỗi công dân nhận thức được một cách rõ ràng cách thức và biện pháp thực thi các quyền của mình, biết vận dụng chúng và hiểu được mối liên hệ không tách rời giữa quyền và nghĩa vụ. Đây là một kênh cần thiết để củng cố sự thống nhất giữa các lợi ích của nhà nước với lợi ích cá nhân, đồng thời cũng nhằm hoàn thiện quá trình thực thi pháp luật”[3].

Mối liên hệ giữa quá trình và kết quả thực thi pháp luật với tâm lý của con người cũng được Giavadxkaia khẳng định: “Thực thi pháp lut là bằng chứng của sự tin tưởng và ủng hộ của xã hội công dân, của cộng đồng đối với cơ quan lập pháp. Việc xã hội công nhận và ủng hộ pháp luật góp phần hạn chế những phức tạp trong cơ chế thực thi. ở đây muốn nói tới ý thức tự nguyện, sự nhiệt tình của mỗi công dân, của mỗi tổ chức và cộng đồng với việc thực hiện các nghĩa vụ của mình”[4]. Bên cạnh đó, Giavadxkaia còn cho rằng, ý thức coi thường pháp luật dẫn đến hàng loạt những vi phạm pháp luật cũng mang tính chủ quan. Đó là ý thức chống đối (chủ động hoặc thụ động) của những chủ thể khác nhau, là sự không thừa nhận và coi thường các quy định pháp luật. Tất nhiên là theo đó, cả các cơ chế, mục đích, các biện pháp… được quy định trong luật cũng sẽ không được họ ủng hộ[5].

Theo chúng tôi, nhận định này cần phải được hoàn chỉnh thêm trong mối tương quan giữa các lợi ích cá nhân và lợi ích chung của cộng đồng. Khi cho rằng nguyên nhân chính cản trở thực thi pháp luật từ phía xã hội là trình độ hiểu biết pháp luật, Giavadxkaia đã quên mất một điều rằng, bộ phận lớn nhất trong xã hội lại không phải là những người có chuyên môn luật. Họ rất xa lạ với những lý thuyết về cơ chế, mục đích và phương tiện thực thi pháp luật. Nguyên nhân của sự xa lánh pháp luật, theo chúng tôi, không chỉ bắt nguồn từ việc không hiểu nội dung luật, mà còn có mâu thuẫn tâm lý rất tự nhiên giữa các quyền lợi. Thông thường, mọi người quan tâm đến việc một văn bản pháp luật sẽ ảnh hưởng như thế nào đến những lợi ích của cá nhân hoặc lợi ích của một nhóm đối tượng. Trong phần lớn các trường hợp, chủ thể không tiếp nhận một đạo luật và không tự giác thực thi đạo luật đó (ở đây không bao gồm các trường hợp chủ thể thậm chí không biết đến sự tồn tại của văn bản hoặc cố ý vi phạm một cách công khai) khi theo họ, đạo luật này không đề cập đến những lợi ích cá nhân thiết thực của mình. Vì vậy, những mục đích, lợi ích được thể hiện trong luật và được luật bảo vệ cho dù có thể hiện tính hữu ích đối với xã hội bao nhiêu vẫn không được chủ thể coi trọng (một số quy định của Hiến pháp về nghĩa vụ của công dân, những yêu cầu của Luật liên bang Nga về nghĩa vụ quân sự và phục vụ quân đội, Bộ luật Thuế…). ở đây có thể lấy ví dụ liên quan đến sự “cạnh tranh” về quyền lợi trong pháp luật thuế. Theo ý kiến của Nôvruzôv, thì trên thực tế không tồn tại sự cạnh tranh giữa quyền lợi cá nhân và quyền lợi chung của người nộp thuế. Việc không nộp thuế hoặc nộp thuế không đầy đủ có thể coi là gắn trực tiếp với quyền lợi riêng của người nộp thuế. Còn nộp thuế để bổ sung ngân quỹ của nhà nước nhằm đảm bảo cho các hoạt động tài chính quốc gia lại thuộc trong phạm vi quyền lợi chung của công dân. Do đó, “mâu thuẫn” giữa các quyền lợi của người nộp thuế có thể phát sinh trong điều kiện nhà nước dùng quyền lực để cố gắng cân bằng lợi ích của mình với lợi ích riêng của người nộp thuế[6].

2. Nhận thức cá nhân và sự trợ giúp

Nhận thức pháp luật được hình thành bởi mức độ nắm bắt và khả năng phân tích thông tin pháp luật – điều mà không phải ai cũng được trang bị đầy đủ. Đó chính là kiến thức pháp luật, sự am hiểu các thuật ngữ, các phương pháp giải thích, phương pháp logic chuyên ngành… Thực thi pháp luật phụ thuộc rất nhiều vào trình độ văn hoá pháp lý của mỗi công dân, nghĩa là phụ thuộc vào mức độ được thông tin trong lĩnh vực pháp luật[7]. Lẽ dĩ nhiên, những hiểu biết của mỗi cá nhân về các quyền và nghĩa vụ của mình đóng một vai trò quan trọng trong quá trình thực thi pháp luật. Tuy nhiên, không phải lúc nào chúng ta cũng hiểu chính xác từng câu chữ được thể hiện trong văn bản. Bên cạnh đó, những lập luận của một người không có kỹ năng chuyên môn giải thích pháp luật cũng có thể dẫn đến những kết luận không phù hợp.

Chính vì vậy, trong quá trình thực thi pháp luật rất cần có sự tư vấn, trợ giúp của các chuyên gia pháp lý cho người dân, những người luôn gặp phải khó khăn trong việc nhận thức cũng như thực thi các quyền, lợi ích hợp pháp và nghĩa vụ của mình. Hơn một trăm năm trước, Shershenevich đã từng viết: “Trong thực tế, có những quy phạm pháp luật được đón nhận một cách rất tự nhiên thông qua giáo dục, đặc biệt là những quy phạm trùng hợp với các quy phạm đạo đức. Có những quy phạm thì người ta tự tìm hiểu bằng chính hiểu biết của mình. Nhưng cũng có những quy định của pháp luật, để hiểu được thì cần phải có sự giúp đỡ của các chuyên gia pháp lý”[8]. Tuy nhiên, cũng chính ông cũng cho rằng: “Để phát triển tình cảm pháp chế, ngoài việc có một môi trường thuận lợi, công dân cần phải được tiếp cận với pháp luật của nhà nước. Thật khó trông đợi vào sự tuân thủ pháp luật chỉ theo thói quen và sự tôn trọng, khi một người không hề được biết đến những quy định về quyền và nghĩa vụ cơ bản của mình. Vì vậy, việc phổ biến những kiến thức pháp luật phổ thông là một yếu tố vô cùng quan trọng đối với việc củng cố tình cảm pháp chế của công dân”[9].

Do tính phức tạp trong ngôn ngữ thể hiện nên nhiều quy phạm pháp luật nhằm tới đối tượng đầu tiên là các chuyên gia pháp lý, những người có kiến thức chuyên môn và biết cách giải thích các quy phạm đó[10]. Phải thừa nhận rằng, các văn bản pháp luật ngày nay rất đa dạng và phức tạp. Với một người dân bình thường thì các văn bản pháp luật trở nên xa lạ và khó hiểu. Bởi vậy, họ cần đến “người dẫn đường, tư vấn và dẫn dắt họ trong hệ thống pháp luật rắc rối đó… Việc thực thi sẽ hiệu quả hơn nếu pháp luật được phần lớn người dân hiểu rõ. Và như vậy pháp luật cũng trở nên dễ gần và dễ hiểu hơn đối với mỗi người”[11].

3. Mục tiêu đồng thuận với mục đích cá nhân 

Một trong những điều kiện bảo đảm cho thực thi pháp luật có kết quả là sự đồng thuận giữa các mục tiêu đặt ra của văn bản và định hướng trong quá trình thực thi. Khi xây dựng các quy phạm pháp luật, nhà làm luật luôn mong muốn sao cho các quy định đó được thực thi một cách tự nguyện. Vì vậy, điều quan trọng là mục tiêu của luật phải hoà nhập được với  mục đích của các chủ thể với sự khác biệt thấp nhất. Nếu không, các kết quả thu được của quá trình thực thi pháp luật sẽ xa rời với những dự kiến ban đầu của nhà làm luật.

4. Nền tảng và truyền thống 

Chúng ta cũng biết rằng, ý thức pháp luật, văn hoá pháp lý, truyền thống pháp luật của xã hội ảnh hưởng không nhỏ đến hiệu lực của pháp luật.

ở nước Nga, có thời điểm tồn tại một dạng thái độ đối với pháp luật gọi là hư vô pháp luật (thái độ coi thường, không thừa nhận pháp luật). Những người được coi là theo chủ nghĩa hư vô pháp luật tuyệt đối lại là những người hiểu biết pháp luật thấu đáo nhưng thất vọng về nó. Đáng tiếc là, trong số những người theo quan điểm này có không ít những người nổi tiếng. Trong lời tựa cuốn “Bức thư về pháp luật”, đại văn hào Nga Lev Tônxtôi, người đã từng là sinh viên luật Trường tổng hợp Kazan thời Sa Hoàng đã viết: “Tôi là một luật gia. Tôi còn nhớ rằng khi học năm thứ hai, tôi rất quan tâm đến lý luận pháp luật và tôi đã học môn này không phải chỉ để trả thi, mà muốn tìm trong đó lời giải đáp về những điều mà tôi thấy khó hiểu trong các chế độ của xã hội loài người. Nhưng càng hiểu sâu ý nghĩa của lý luận pháp luật, tôi càng thấm thía hình như có điều gì đó không ổn trong ngành khoa học này hoặc là tôi đã không có đủ khả năng để hiểu thấu nó”[12].

Vị thế của pháp luật cần phải được xây dựng trên nền tảng của sự tôn trọng chứ không phải là nỗi khiếp sợ các hình phạt. Vấn đề này được đặt ra trong xã hội khi mà trải qua nhiều thập kỷ, pháp luật tự đánh mất dần uy tín của mình do sự lộng hành của những người nắm giữ quyền lực nhà nước.

Ngay từ đầu thế kỷ XX, Shershenevich đã nhận ra sự khác biệt giữa ý thức pháp luật của người dân châu Âu và người dân Nga: “Theo Iering, tình cảm và sự gắn bó với pháp luật được tạo ra bởi những nỗ lực và cả sự tranh đấu để giành được nó[13]. Người dân Nga không tham gia vào quá trình xây dựng pháp luật, không bỏ vào đó công sức lao động của mình và vì vậy, họ không mấy mặn mà với những quy định pháp luật. Họ không như người Anh, người Pháp luôn cảm nhận được một cách sâu sắc và bày tỏ thái độ không hài lòng khi những quy định pháp luật bị vi phạm. Bởi vì người dân Anh và người dân Pháp đã hiểu rõ ý nghĩa của từng quy phạm ngay khi chúng đang được xây dựng. Đối với người dân Nga thiếu một tầm nhìn xã hội rộng thì những quy phạm pháp luật trừu tượng bao giờ cũng chỉ xếp hàng thứ yếu so với những lợi ích thực tế của mỗi cá nhân…”[14]. Bởi hơn nữa, pháp luật không phải bao giờ cũng phản ánh những lợi ích thực tế mang tính thời sự nhất, sống động nhất.

Nhiều năm đã trôi qua nhưng thái độ đối với pháp lut của người Nga vẫn không mấy thay đổi. Ngày nay, Brưzgalôv cũng có nhận định tương tự: “…xã hội phương tây luôn coi pháp luật là một phần rất quý giá trong cuộc sống của họ và việc đánh mất niềm tin vào pháp luật là một sự mất mát lớn. Trong khi đó, với người dân Nga thì pháp luật chưa bao giờ là một báu vật của mỗi người. Bởi vì pháp luật mới chỉ thể hiện được những lợi ích xã hội, lợi ích cộng đồng”[15].

Càng tôn trọng các quy định pháp luật, người châu Âu càng cố gắng để những lợi ích, nguyện vọng của mình được sự công nhận chính thức. Việc pháp luật không điều chỉnh đầy đủ các mối quan hệ xã hội không chỉ làm cho họ có tâm lý không thoải mái mà còn tạo ra suy nghĩ là dường như vì thiếu những quy định cần thiết thì những quy định khác không nhất thiết phải được tôn trọng. Điều đó đã tạo ra một hướng khác trong hành vi ứng xử của họ. Việc quy định đầy đủ tạo cho họ quyền chủ động với mọi khả năng thực hiện: đó là năng lực thực hiện bằng chính hành vi của mình, quyền yêu cầu, đề nghị nhà nước bảo vệ mình bằng một hệ thống các biện pháp bảo đảm bắt buộc đối với các chủ thể khác, cũng như trách nhiệm của các chủ thể khác phải tôn trọng mình[16].


[1] Gôiman V.I: Cơ chế bảo đảm thực thi luật trong điều kiện mới, Tạp chí nhà nước và pháp luật của Nga, số 12, 1999, tr. 15.

[2]Pokrôvxki I.A: Những vấn đề cơ bản của pháp luật dân sự, Matxcơva, 1998, tr. 112-113, 118-119; Sersenevich G. F: Về tình cảm pháp luật, Kazan, 1897, tr. 7.

[3] Resetov U.C: Thực thi quy phạm pháp luật xô viết, Phân tích tổng thể, Kazan, 1989,  tr. 38.

[4] Giavadxkaia: Cơ chế thực thi pháp luật, Matxcơva, 1992,  tr. 161.

[5] Giavadxkaia: sđd, tr. 162.

[6] Nôvruzôv A. T: Sự cần thiết và khả năng đạt được sự cân bằng lợi ích cá nhân và lợi ích công cộng với việc đánh thuế tài sản, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 8/2003, tr. 99.

[7] Sherbakova N. V: Những vấn đề định hướng pháp luật của cá nhân,  Iarôxlav, 1993, tr. 153.

[8] Shershenevich G. F:  áp dụng quy phạm pháp luật, Tạp chí Bộ Tư pháp, tháng 1/1903,  tr. 43.

[9] Shershenevich G. F: Về tình cảm pháp chế,  Kazan, 1897, tr. 24.

[10] Xem: Podgurexki Adam: Đại cương xã hội học pháp luật,  Matxcơva, 1974, tr. 122.

[11] Carbone Zan: Xã hội học pháp luật, Matxcơva, 1986, tr. 245, 320.

[12] Tônxtôi L.N toàn tập, Matxcơva, 1956,  t. 38, tr. 60.

[13] Rudolf fon Iering: Đấu tranh vì pháp luật trong sách “Rudolf fon Iering. Tuyển tập”, Xamara, 2003, tr. 460.

[14] Shershenevich G. F: áp dụng quy phạm pháp luật, Tạp chí Bộ tư pháp, tháng 1/1903, tr. 41.

[15] Brưzgalôv A. I: Khoa học pháp lý ngày nay: những vấn đề phương pháp luận đang chờ lời giải Tạp chí luật nước Nga,  2001. Số 6, tr. 44 – 45.

[16] Xem: Manco A. B: Cơ sở học thuyết về lợi ích hợp pháp, Tạp chí luật nước Nga, 1999, số 5/6, tr. 67.

SOURCE: TẠP CHÍ NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP SỐ 79 THÁNG 7 NĂM 2006

Advertisements

Gửi phản hồi

Học luật để biết luật, hiểu luật, vận dụng luật và hoàn thiện luật
%d bloggers like this: