NGUYÊN TẮC TỰ DO CHỌN LUẬT CHO HỢP ĐỒNG TỪ CÔNG ƯỚC ROME 1980 ĐẾN QUI TẮC ROME I VÀ NHÌN VỀ VIỆT NAM

NGUYỄN THỊ HỒNG TRINH – Khoa Luật, Đại học Huế

Các bên trong hợp đồng có yếu tố nước ngoài được tự do lựa chọn luật áp dụng cho quan hệ hợp đồng giữa họ là một nguyên tắc chung của luật hợp đồng được thừa nhận rộng rãi trên thế giới1. Nguyên tắc này bắt đầu phát triển vào thế kỉ 202 và thịnh hành ở Mỹ, châu Âu sau nhiều năm tranh luận. Phần lớn các hợp đồng quốc tế đều có điều khoản chọn luật và điều khoản này đến nay đều được Tòa án xem xét khi có tranh chấp xảy ra3. Công ước Rome 1980 về luật áp dụng cho nghĩa vụ hợp đồng4 và Quy tắc Rome I5 cũng cho phép các bên chọn luật điều chỉnh hợp đồng giữa họ. Nguyên tắc này được pháp luật Việt Nam ghi nhận tại Điều 769 của Bộ luật Dân sự năm 2005 (BLDS). Bài viết phân tích nguyên tắc tự do chọn luật áp dụng cho hợp đồng trong Công ước Rome và sự phát triển ở Quy tắc Rome I. Từ đó so sánh với quy tắc chọn luật của pháp luật Việt Nam.

1. Nguyên tắc các bên tự do lựa chọn luật áp dụng cho hợp đồng

Nguyên tắc cơ bản được Điều 3 Công ước Rome và Điều 3 Quy tắc Rome I đưa ra là “hợp đồng sẽ được điều chỉnh bởi luật do các bên lựa chọn”. Điều 769 của BLDS Việt Nam quy định: “Quyền và nghĩa vụ của các bên theo hợp đồng được xác định theo luật nơi thực hiện hợp đồng, nếu không có thỏa thuận khác”. Như vậy, so với sự ghi nhận trực tiếp của Công ước Rome và Quy tắc Rome I, pháp luật Việt Nam dùng cụm từ “nếu không có thỏa thuận khác” thì có phần chung chung và không rõ ràng bằng. Trong khi cả Công ước Rome và Quy tắc Rome I đều có Điều 3 về quyền tự do chọn luật với 4 khoản thì Điều 769 của BLDS Việt Nam chỉ ghi nhận trong cụm từ “nếu không có thỏa thuận khác”. Điều này dẫn đến hệ quả là có một số khía cạnh của quyền tự do chọn luật áp dụng cho hợp đồng được tư pháp quốc tế thế giới, trong đó có hai văn bản trên đề cập thì pháp luật Việt Nam lại chưa quy định hoặc nếu có cũng chưa rõ ràng6.

1.1. Các bên có được lựa chọn luật của một nước không phải là thành viên của Liên minh châu Âu không?

Công ước Rome ghi nhận quyền của các bên được tự do lựa chọn luật áp dụng cho hợp đồng dù đó là luật của các nước thành viên EU hay không. Điều 2 Công ước quy định: “Bất kỳ luật nào được chỉ định bởi Công ước sẽ được áp dụng mặc cho đó là luật của nước ký kết Công ước hay không”. Tương tự, Quy tắc Rome I có đề cập đến vấn đề này tại Điều 2 nhưng với tiêu đề bao trùm hơn “áp dụng phổ biến (universal application)” như sau: “Bất cứ luật được chỉ định bởi Quy tắc này sẽ được áp dụng cho dù đó có phải là luật của nước thành viên hay không”. Như vậy, luật được lựa chọn không giới hạn trong luật của các quốc gia ký kết Công ước Rome hay luật của nước thành viên Liên minh châu Âu7.

1.2. Các bên có được lựa chọn luật áp dụng cho một phần của hợp đồng không?

Đối với vấn đề này, Công ước Rome và Quy tắc Rome I có quy định giống nhau về cả câu chữ, đều cho phép các bên chọn luật áp dụng cho chỉ một phần hoặc toàn bộ hợp đồng8. Điều 3 của cả hai văn bản đều quy định: “Bằng thỏa thuận của mình, các bên có thể chọn luật áp dụng cho toàn bộ hoặc chỉ một phần của hợp đồng”. Pháp luật Việt Nam trong phạm vi Điều 769 của BLDS không quy định rõ vấn đề này. Theo nguyên tắc suy luận thông thường trong lĩnh vực dân sự, không cấm tức là cho phép, nghĩa là pháp luật Việt Nam cho phép các bên chọn luật áp dụng cho một phần hoặc toàn bộ hợp đồng.

Khi cho phép các bên lựa chọn luật áp dụng cho một phần của hợp đồng có thể xảy ra trường hợp các phần hợp đồng khác nhau được các bên lựa chọn áp dụng nhiều hệ thống luật khác nhau. Ngay cả khi chọn luật áp dụng cho toàn bộ hợp đồng, vẫn có trường hợp các bên lựa chọn nhiều luật áp dụng cho hợp đồng của họ để phòng ngừa những tình huống mà một hệ thống không quy định hết. Bởi ngay cả những hệ thống pháp luật được cho là lớn trên thế giới cũng có những khe hở hoặc những quy định không rõ ràng9. Vậy, pháp luật các nước có cho phép nhiều luật áp dụng cho hợp đồng không? Trong Công ước Rome và Quy tắc Rome I thì không nói rõ. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia châu Âu về Tư pháp quốc tế cho rằng nên chấp nhận, nên cho phép các bên chọn hai hay nhiều hệ thống pháp luật để chi phối hợp đồng giữa họ10. Ở Việt Nam, BLDS không có quy định nhưng một số trường hợp trong các văn bản luật chuyên ngành quy định rằng hợp đồng bị chi phối bởi hai hay nhiều hệ thống pháp luật khác nhau11. Quan điểm của một số học giả trong lĩnh vực này là nên cho phép các bên chọn hai hay nhiều hệ thống pháp luật để điều chỉnh hợp đồng12.

1.3. Thời điểm chọn luật áp dụng và thay đổi luật được lựa chọn

Khoản 2, Điều 3 của Công ước Rome và Khoản 2, Điều 3 của Quy tắc Rome I đều ghi nhận: “Tại bất kỳ thời điểm nào, các bên có thể thỏa thuận chọn một luật khác với luật đã điều chỉnh hợp đồng trước đây. Mọi sự thay đổi về luật áp dụng sau thời điểm hợp đồng được ký kết không được làm ảnh hưởng đến tính hợp pháp về hình thức của hợp đồng hoặc ảnh hưởng bất lợi đến quyền của bên thứ ba”.

Pháp luật Việt Nam không quy định rõ vấn đề này. Một số học giả cho rằng, không có điều khoản nào nêu rõ các bên phải chọn luật áp dụng vào thời điểm ký hợp đồng nên thiết nghĩ họ có thể chọn luật ở bất kỳ thời điểm nào, lúc giao kết hay sau đó trong quá trình tố tụng tại Tòa án13. Tuy nhiên, đấy là trường hợp trước đó chưa chọn luật áp dụng, còn trường hợp đã chọn rồi nhưng sau lại có thỏa thuận thay đổi thì có chấp nhận không? Theo quan điểm của chúng tôi, với học thuyết về tự do chọn luật áp dụng, việc thay đổi chấp nhận được nhưng phải có điều kiện ràng buộc là không được ảnh hưởng đến tính hợp pháp về hình thức hợp đồng và quyền lợi của bên thứ ba như Công ước Rome và Quy tắc Rome I quy định.

2. Yêu cầu về sự thể hiện của điều khoản chọn luật cho hợp đồng

Theo Khoản 1 Điều 3 Công ước Rome, thì “Sự chọn luật phải được thể hiện hoặc chứng tỏ với sự chắc chắn hợp lý (reasonable certainty) bằng các điều khoản của hợp đồng hoặc hoàn cảnh của vụ việc”. Điều khoản tương ứng của Quy tắc Rome I có sự sửa đổi nhỏ về tiêu chí của một thỏa thuận chọn luật ngầm định và dường như là ở Quy tắc Rome I thì thắt chặt hơn. Trong khi Công ước yêu cầu một sự chắc chắn hợp lý (reasonable certainty) thì Quy tắc Rome I lại yêu cầu sự lựa chọn phải được biểu thị rõ ràng (clearly demonstrated). Ở đây, Quy tắc Rome I biểu hiện một sự ưu tiên cho tính chắc chắn so với tính mềm dẻo, hạn chế sự tự do của Tòa án trong việc quyết định rằng các bên đã ngầm chọn luật áp dụng cho hợp đồng của mình hay chưa14. Nhìn chung, cả hai văn bản trên đều chấp nhận cả thỏa thuận chọn luật nói rõ lẫn ngầm định15. Điều 769 của BLDS Việt Nam không đề cập sự thể hiện của thỏa thuận chọn luật. Thiết nghĩ, đây là một vấn đề cần được lưu ý điều chỉnh.

Đối với thỏa thuận chọn luật ngầm định, vấn đề gây tranh cãi là thỏa thuận cơ quan tài phán có thể xem là thỏa thuận chọn luật ngầm định không? Ở một vài nước thành viên Công ước Rome, thỏa thuận chọn cơ quan tài phán được coi là thỏa thuận chọn luật ngầm nghiêng về luật của nước có cơ quan tài phán. Ở một số nước khác, thỏa thuận chọn tài phán như vậy không có ảnh hưởng này. Bản giải thích Công ước Rome ghi nhận rằng, thỏa thuận chọn tài phán không có ảnh hưởng này.

Nhưng nếu những yếu tố khác của hợp đồng hoặc tình huống một cách tổng thể chỉ ra rằng các bên đã chọn luật của nước có cơ quan tài phán một cách ngầm định, kết quả sẽ khác đi16. Quy tắc Rome I về vấn đề này có một chút khác biệt. Trong quá trình xây dựng Quy tắc Rome I, dự thảo đề xuất bổ sung Khoản 1 Điều 3 với nội dung rằng các bên xem như đã chọn luật của một nước thành viên nếu họ đồng ý trao quyền tài phán cho một hoặc nhiều tòa án hoặc trọng tài của nước thành viên đó giải quyết tranh chấp phát sinh từ hợp đồng. Có 3 lý do cho đề xuất này. Thứ nhất, sẽ thuận tiện hơn cho tòa án có thẩm quyền áp dụng luật của nước mình so với luật nước ngoài, bởi các thẩm phán là chuyên gia về luật của nước họ hơn là luật nước ngoài. Vì vậy, chất lượng của phán quyết được cải thiện hơn. Thứ hai, áp dụng luật nước ngoài thường mất thời gian và tốn kém. Cuối cùng, đề xuất trên có vẻ như phù hợp với mong đợi của các bên trong hợp đồng khi mà vì lơ là hay quên mà họ đã không ghi nhận một điều khoản chọn luật rõ ràng trong hợp đồng. Ngược lại, quan điểm đối lập lại cho rằng, về nguyên tắc, chọn tòa án và chọn luật là hai vấn đề khác biệt nhau nên phải được xem xét riêng biệt. Tuy nhiên, đúng là đôi khi các bên chọn cơ quan tài phán của một nước và chọn luật áp dụng của nước khác, nhưng điều này ít xảy ra. Hai thỏa thuận này đi đôi với nhau thì tiết kiệm, hiệu quả và được giới kinh doanh ủng hộ17.

Nói tóm lại, đề xuất là một bước tiến đáng kể. Tuy nhiên, chỉ có thể áp dụng cho những thỏa thuận chọn tài phán độc quyền. Nếu không, luật lựa chọn sẽ khó dự đoán. Ví dụ: nếu một bên khởi kiện ở nhiều nước hoặc nếu một bên chỉ có thể khởi kiện bên còn lại ở nước của bị đơn, luật áp dụng sẽ bị phụ thuộc vào nơi tiến hành vụ kiện. Kết quả cuối cùng là trong Quy tắc Rome I, đề xuất trên đã bị loại bỏ18. Có nghĩa là nếu có một thỏa thuận tài phán thì không dẫn đến một thỏa thuận chọn luật ngầm định. Tuy nhiên, ở Recital 12, Quy tắc Rome I có ghi nhận rằng: “một trong những yếu tố xem xét có hay không một thỏa thuận chọn luật là thỏa thuận của các bên trao cho một hay nhiều Tòa án hay trọng tài của một nước thành viên độc quyền xét xử tranh chấp phát sinh từ hợp đồng của họ”.

Việt Nam chưa quy định rõ ràng về việc có thể xem xét thỏa thuận chọn tòa án hay trọng tài Việt Nam xét xử như thỏa thuận ngầm giữa các bên về việc chọn luật Việt Nam áp dụng cho hợp đồng hay không? Tuy nhiên, trên thực tế, khả năng luật Việt Nam được áp dụng theo thẩm quyền tài phán của Tòa án hay trọng tài Việt Nam là rất cao.

3. Hạn chế đối với sự tự do lựa chọn luật áp dụng cho hợp đồng

Không phải lúc nào các bên chọn luật áp dụng cho hợp đồng thì luật đó đương nhiên được áp dụng. Có những hạn chế nhất định đối với quyền này.

3.1. Hợp đồng nội địa

Cả Công ước Rome và Quy tắc Rome I đều có quy định hạn chế chọn luật đối với hợp đồng nội địa, rằng khi mà tất cả các yếu tố khác của hợp đồng tại thời điểm chọn luật nằm ở một quốc gia khác quốc gia có luật được lựa chọn, thì sự lựa chọn của các bên không thể làm mất tác dụng của những điều khoản bắt buộc của luật quốc gia khác đó. Nói cách khác, trong hợp đồng nội địa chỉ có thỏa thuận chọn luật nước ngoài là yếu tố nước ngoài duy nhất, thỏa thuận đó không thể có tác dụng loại trừ những quy định bắt buộc của luật nước có mối liên hệ độc nhất với các bên trong mối quan hệ pháp lý giữa họ19. Như vậy, đối với một hợp đồng nội địa, các bên không bị cấm thỏa thuận luật nước ngoài áp dụng nhưng sự thỏa thuận đó không có hiệu lực hoàn toàn. Nó bị hạn chế bởi các quy định bắt buộc của nước có mối quan hệ độc nhất với hợp đồng. Pháp luật Mỹ không có điều khoản quy định rõ như Công ước Rome và Quy tắc Rome I, nhưng cũng có những quy định tương tự, rằng các bên sẽ không được thoát khỏi sự điều chỉnh của những quy định bắt buộc của luật nước đó khi hợp đồng không có mối liên hệ với nước ngoài và khi chỉ liên quan đến lợi ích của một nước. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là như thế nào là một hợp đồng nội địa, yếu tố nào biến một hợp đồng nội địa thành một hợp đồng có yếu tố nước ngoài. Theo tổng hợp từ các án lệ của châu Âu và Mỹ, có ba yếu tố sau đây biến một hợp đồng nội địa thành một hợp đồng có yếu tố nước ngoài: thứ nhất, một trong hai bên thường trú ở nước ngoài hoặc thành lập ở nước ngoài hoặc có nơi kinh doanh chính ở nước ngoài; thứ hai, hợp đồng được ký ở nước ngoài và thứ ba, hợp đồng được thực hiện ở nước ngoài20.

Theo Điều 758 của BLDS Việt Nam, ba yếu tố nước ngoài gồm: có cơ quan, tổ chức, cá nhân, người Việt Nam định cư ở nước ngoài tham gia; tài sản liên quan ở nước ngoài và sự kiện pháp lý phát sinh ở nước ngoài, theo pháp luật nước ngoài.

3.2. Luật lựa chọn phải có mối quan hệ thực chất với hợp đồng không?

Pháp luật Mỹ yêu cầu nước có luật được lựa chọn phải có mối quan hệ thực chất với hợp đồng trong khi Điều 2 Công ước Rome và Điều 2 Quy tắc Rome 1 không đòi hỏi một mối liên hệ thực chất hay liên hệ khác với luật được lựa chọn21. Tuy nhiên, trên thực tế, Tòa án Mỹ cân nhắc hầu như bất kì một mối liên hệ nào, dù nhỏ22 với pháp luật nước ngoài được lựa chọn là một mối quan hệ thực chất23. Pháp luật Mỹ xích lại gần hơn với pháp luật châu Âu về vấn đề này. Thậm chí, một số bang của Mỹ còn cho phép các bên chọn luật của một nước không có mối liên hệ gì với hợp đồng như Oregon và Lousiana. Bang Texas thì cho phép như vậy đối với những hợp đồng trị giá 1 triệu USD…24. Việc các bên lựa chọn luật của một nước không có quan hệ gì với hợp đồng có được chấp nhận tại Việt Nam hay không thì chưa có cơ sở pháp lý để trả lời. Một số học giả cho rằng, nên cho phép bởi trên thực tế, đôi khi chính vì không có mối quan hệ gì với hợp đồng mà luật đó được lựa chọn25 như là một luật trung gian.

3.3. Các bên có thể thỏa thuận chọn tập quán quốc tế để điều chỉnh hợp đồng giữa họ không?

Giống như Công ước Rome 1980, Quy tắc Rome I không cho phép các bên ký kết hợp đồng chọn những nguồn luật không phải là luật của một quốc gia. Vì vậy, tập quán quốc tế (lex mercatoria)26 như những nguyên tắc châu Âu về hợp đồng (PECL) hay Bộ nguyên tắc Unidroit về hợp đồng thương mại quốc tế (Bộ nguyên tắc Unidroit) không thể được chọn làm luật áp dụng cho hợp đồng.

Tuy nhiên, Recite 13 Quy tắc Rome I không loại trừ khả năng các bên vận dụng những tập quán và những điều ước quốc tế vào những điều khoản của hợp đồng. Việc không cho phép trên đã bị chỉ trích là không theo kịp với thực tiễn thương mại quốc tế, mâu thuẫn với nguyên tắc tự do thỏa thuận của các bên trong hợp đồng và không phù hợp với luật trọng tài của nhiều nước27. Thật ra, trong dự thảo của Quy tắc Rome I đã có một đề xuất trong phạm vi Điều 3, cho phép các bên lựa chọn một phần của tập quán bao gồm Bộ nguyên tắc Unidroit và PECL và công cụ của Liên minh châu Âu trong tương lai làm luật điều chỉnh hợp đồng và loại trừ việc sử dụng tập quán nói chung không được thừa nhận đầy đủ bởi cộng đồng quốc tế. Nhưng những tập quán như Bộ nguyên tắc Unidroit hay PECL lại có những lỗ hổng là không giải quyết hết các vấn đề của hợp đồng bao quát trong Công ước Rome hay Dự thảo Rome I. Khi đó, những vấn đề không được những bộ nguyên tắc trên điều chỉnh sẽ được điều chỉnh bởi những nguyên tắc chung hình thành nên chúng hay bởi luật áp dụng trong trường hợp không có thỏa thuận luật áp dụng cho hợp đồng. Ý kiến bảo vệ đề xuất dự thảo cho rằng, ngay cả những hệ thống luật tiên tiến trên thế giới cũng không hẳn là không có lỗ hổng. Hơn nữa, nếu cho phép các bên chọn tập quán sẽ thuận lợi cho họ có thể chọn một luật trung gian để điều chỉnh hợp đồng; và sẽ tạo được sự bình đẳng cho các bên vì thông thường, thỏa thuận chọn luật hay luật điều chỉnh trong trường hợp không thỏa thuận chọn luật áp dụng là luật quốc gia của một trong các bên hợp đồng. Và như vậy, một bên sẽ có lợi thế “sân nhà” hơn. Trong khi đó, ý kiến phản đối chỉ ra rằng, trong thực tế, các bên lại ít khi chọn luật không phải là luật quốc gia để điều chỉnh hợp đồng của họ. Kết quả cuối cùng là đề xuất trên đã không được chấp nhận và những quy tắc không phải là luật quốc gia không thể được các bên lựa chọn làm luật áp dụng cho hợp đồng theo Quy tắc Rome I.

Thực tiễn quốc tế của một số nước cụ thể như Hà Lan28, những quyết định của Tòa án đã chấp nhận các bên được lựa chọn một điều ước quốc tế bao gồm những quy phạm thực chất (ví dụ như Công ước Viên 1980 về mua bán hàng hóa quốc tế) để điều chỉnh hợp đồng.

Đối với trọng tài, Tòa án trọng tài Hà Lan trong thực tiễn cho phép các bên chọn luật không phải là luật quốc gia (bao gồm Bộ nguyên tắc Unidroit và PECL) để điều chỉnh hợp đồng29.

Đối với Mỹ, vấn đề này không được rõ ràng cho lắm nhưng cũng có những căn cứ quy định rằng chỉ được thỏa thuận luật quốc gia30 và có những án lệ về vấn đề này31. Tuy nhiên, cũng giống như Quy tắc Rome I, những luật không phải là luật quốc gia có thể được các bên vận dụng thành các điều khoản của hợp đồng. Hơn nữa, một số bang của Mỹ (Oregon và Lousiana) đã cho phép chọn luật không phải là luật quốc gia (như là Bộ nguyên tắc Unidroit, Uncitral và những bộ nguyên tắc thương mại khác), chứng tỏ một xu hướng mới cho sự phát triển của hệ thuộc lex mercatoria32 ở quốc gia này.

Ở Việt Nam, Điều 769 của BLDS là một điều lut chung về hợp đồng không nói rõ vấn đề này. Nhưng Khoản 4, Điều 759 của BLDS có quy định: “Trong trường hợp quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài không được Bộ luật này, các văn bản pháp luật khác của Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, điều ước quốc tế mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên hoặc hợp đồng dân sự giữa các bên điều chỉnh thì áp dụng tập quán quốc tế, nếu việc áp dụng hoặc hậu quả của việc áp dụng không trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”. Theo đó, chúng tôi thấy rằng không có cơ sở để kết luận Việt Nam có cho phép các bên lựa chọn tập quán quốc tế để điều chỉnh hợp đồng của mình. Tuy nhiên, có những căn cứ cho thấy quan điểm cho phép chọn luật không phải là luật quốc gia là phổ biến ở Việt Nam. Thứ nhất, một số học giả cho rằng nên cho phép các bên lựa chọn các quy tắc không phải là pháp luật quốc gia trong quan hệ thương mại quốc tế33. Thứ hai, một số sách về tư pháp quốc tế trong phần lý luận xung đột pháp luật, khi đưa ra những căn cứ áp dụng tập quán quốc tế lại cho rằng tập quán quốc tế được áp dụng khi được các bên trong hợp đồng lựa chọn làm nguồn điều chỉnh hợp đồng giữa họ34. Đặc biệt hơn là trong quan hệ thương mại, Khoản 2, Điều 5 của Luật Thương mại năm 2005 của Việt Nam có quy định cho phép các bên trong giao dịch thương mại quốc tế chọn tập quán thương mại quốc tế. Thêm nữa, trong tố tụng trọng tài, ở Khoản 5, Điều 49 của Pháp lệnh trọng tài thương mại quy định: “Các bên có quyền thỏa thuận chọn luật theo quy định tại Khoản 2 Điều 7 Pháp lệnh này, tập quán thương mại quốc tế để giải quyết vụ tranh chấp”. Điều này cho thấy rằng, Việt Nam cũng giống các nước trên thế giới35, xu hướng cho phép lựa chọn luật không phải là luật quốc gia trong tố tụng trọng tài là phổ biến hơn tố tụng tòa án36.

3.4. Hạn chế quyền chọn luật áp dụng đối với một số hợp đồng nhất định

Theo Quy tắc Rome I, khả năng lựa chọn luật áp dụng cho bốn loại hợp sau bị hạn chế bằng nhiều cách khác nhau. Đó là hợp đồng tiêu dùng, hợp đồng vận chuyển, hợp đồng bảo hiểm và hợp đồng lao động nhằm bảo vệ lợi ích của bên “yếu hơn”, ít có cơ hội “mặc cả” hơn trong quan hệ hợp đồng. Luật Mỹ cũng có những hạn chế tương tự đối với một số hợp đồng, quan trọng nhất là hợp đồng tiêu dùng, hợp đồng lao động, hợp đồng bảo hiểm và cả hợp đồng nhượng quyền thương mại (franchise contracts)37. Pháp luật Việt Nam không có những quy định hạn chế cụ thể như vậy. Tuy nhiên, ở trong những lĩnh vực như hợp đồng lao động và tiêu dùng, các văn bản pháp luật trong lĩnh vực này có những quy định bắt buộc để bảo vệ quyền lợi của người lao đồng, người tiêu dùng. Ví dụ: theo Điều 17 của Pháp lệnh Bảo hộ lao động năm 1991, “người làm việc trong điều kiện có yếu tố nguy hại được bồi dưỡng bằng hiện vật, được hưởng chế độ ưu đãi về thời giờ làm việc, nghỉ ngơi theo quy định của pháp luật”, hay Điều 6 của Pháp lệnh Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 1999 ghi nhận: “tổ chức, cá nhân nước ngoài hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam phải thực hiện các quy định của pháp luật Việt Nam về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng…”. Các quy phạm bắt buộc này được áp dụng ngay cả khi các bên chọn luật khác áp dụng cho hợp đồng38.

4. Hạn chế sự áp dụng của luật được lựa chọn bởi các bên

Quy tắc Rome I có hai điều khoản hạn chế áp dụng luật được lựa chọn là Điều 9 về “quy phạm bắt buộc ưu tiên” (overriding mandatory provisions) và Điều 21 về “chính sách công của tòa án” (public policy of the forum). Điều 9 đưa ra định nghĩa về quy phạm bắt buộc ưu tiên là những quy phạm then chốt của một quốc gia để đảm bảo lợi ích công như là các tổ chức chính trị, xã hội, kinh tế. Bên cạnh đó, còn có một sự thay đổi của Điều 9 so với Điều 7 Công ước Rome tương ứng là việc đề cập áp dụng những quy phạm bắt buộc của “nước thứ ba”- nước nơi thực hiện hợp đồng39 (cách hiểu thông thường, phổ biến là quy phạm bắt buộc của quốc gia tòa án). Ở Việt Nam, quy phạm bắt buộc ưu tiên như vậy được đề cập dưới dạng “quy phạm lãnh thổ bắt buộc”40 với một số ví dụ được đề cập ở phần 3.4 của bài viết. Còn chính sách công quy định ở Điều 21 Quy tắc Rome I thường được các nước châu Âu áp dụng với tiêu chuẩn quốc tế, tức là chính sách công quốc tế41. Theo điều khoản này, việc áp dụng những quy phạm của luật xác định theo Quy tắc Rome I sẽ bị từ chối nếu việc áp dụng đó biểu hiện mâu thuẫn với chính sách công của nước có tòa án giải quyết vụ việc42.

Pháp luật Việt Nam cũng có những điều khoản bảo lưu trật tự công cộng không được ghi nhận chuyên biệt trong hợp đồng ở Điều 769 nhưng được quy định ở Điều 759 của BLDS, “…nếu việc áp dụng hoặc hậu quả của việc áp dụng không trái với những nguyên tắc cơ bản của pháp luật Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam” và một số văn bản pháp luật khác với cụm từ tương tự.

Kết luận

Quy tắc Rome I được một số học giả trên thế giới đánh giá là một bước tiến trong lĩnh vực chọn luật áp dụng cho hợp đồng của tư pháp quốc tế43. Trong khi đó, một số học giả lại cho rằng nó không có những cải tiến đáng kể so với Công ước Rome 198044. Mục tiêu của chúng tôi trong bài viết này là những phân tích đối với nguyên tắc tự do lựa chọn luật áp dụng cho hợp đồng ở châu Âu, Mỹ sẽ cung cấp thêm một cái nhìn về mức độ tồn tại và phát triển của nguyên tắc trên ở Việt Nam. Dù tư pháp quốc tế Việt Nam cũng có một số quy định cơ bản về vấn đề này nhưng mức độ thống nhất, tập trung và chặt chẽ rõ ràng là chưa cao so với tình hình pháp luật thế giới. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, chúng tôi hi vọng bài viết sẽ đóng góp một phần cho sự phát triển của nguyên tắc chọn luật trong lĩnh vực hợp đồng của pháp luật Việt Nam.

Chú thích:

Bài viết sử dụng bản dịch cá nhân đối với Công ước Rome 1980 về luật áp dụng đối với nghĩa vụ hợp đồng và Quy tắc Rome I. Những lỗi trong bài viết là thuộc về tác giả.

(1) Xem Vesna Lazíc, The Impact of Uniform Law on National Law: Limits and Possibilities – Commercial Arbitration in the Netherlands, Electronic Journal of Comparative Law, vol. 13.2 (May 2009), http://www.ejcl.org, tr. 2.

(2) Xem Giesela Ruhl, Party Autonomy in the Private International Law of Contracts: Transatlantic Convergence and Economic Efficiency, CLPE Research Paper. 4/2007, Vol. 03 No. 01(2007), tr.6.

(3) Xem Giesela Ruhl, tlđd, tr.7.

(4) Công ước được ký bởi các nước thành viên Cộng đồng châu Âu, nay là Liên minh châu Âu.

(5) Công cụ pháp lý của Liên minh châu Âu năm 2008 áp dụng thay thế cho công ước Rome năm 1980 (gọi là Quy tắc Rome 1). Nó được áp dụng cho những hợp đồng được ký từ ngày 17/12/2009 trở đi.

(6) Mặc dù một số văn bản pháp luật khác của Việt Nam có quy định trực tiếp và cụ thể hơn về quyền chọn luật, ví dụ như Luật Thương mại, Bộ luật hàng hải, Luật Hàng không dân dụng, nhưng đây là các văn bản về các loại hợp đồng chuyên biệt. Vấn đề đặt ra là xem xét điều khoản chọn luật ở văn bản gốc là BLDS, áp dụng chung cho lĩnh vực hợp đồng.

(7) Xem Nils Willem Vernooij, Rome I: an update on the Law applicable to Contractual Obligations in Europe, The Columbia Journal of European Law online, Vol. 15, tr. 72.

(8) Xem Nils Willem Vernooij, tlđd, tr. 72.

(9) Xem Ole Lando and Peter Arnt Nielsen, The Rome I Proposal, Journal of Private International Law, Vol. 3 No. 1, tr. 33.

(10) Xem TS. Đỗ Văn Đại – PGS.TS. Mai Hồng Quỳ, Tư pháp quốc tế Việt Nam, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, tr. 259.

(11) Xem TS. Đỗ Văn Đại – PGS.TS. Mai Hồng Quỳ, sđd, tr. 259.

(12) Xem TS. Đỗ Văn Đại – PGS.TS. Mai Hồng Quỳ, sđd tr. 259.

(13) Xem TS. Đỗ Văn Đại – PGS.TS. Mai Hồng Quỳ, sđd, tr. 256.

(14) Xem Nils Willem Vernooij, tlđd, tr. 72.

(15) Xem Ole Lando and Peter Arnt Nielsen, tlđd, tr. 33.

(16) Xem Ole Lando and Peter Arnt Nielsen, tlđd, tr. 34.

(17) Xem Ole Lando and Peter Arnt Nielsen, tlđd, tr. 35.

(18) Xem Ole Lando and Peter Arnt Nielsen, The Rome I Regulation, Common Law Market Law Review 45: 1687-1725, 2008 Kluwer Law International.

(19) Xem Vesna Lazíc, tlđd,, tr. 11 và Ronald A. Brand, The European Magnet and the U.S Centrifuge: Ten selective Private International Law Developments of 2008, Legal Studies Research Paper Series Working Paper No. 2009-01, January 2009, tr. 8.

(20) Xem Giesela Ruhl, tlđd, tr.9,10.

(21) Xem Giesela Ruhl, tlđd, tr.11,12 và Giáo trình Luật hợp đồng thương mại quốc tế, Nxb. Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, tr. 26.

(22) Những mối liên hệ này có thể là luật của nước mà hợp đồng được ký, thực hiện, một trong các bên cư trú, thành lập hoặc có nơi kinh doanh chính.

(23) Xem Giesela Ruhl, tlđd, tr.14.

(24) Xem Giesela Ruhl, tlđd, tr.15.

(25) Xem TS. Đỗ Văn Đại – PGS.TS. Mai Hồng Quỳ, sđd, tr. 257.

(26) Tập quán quốc tế (lex mercatoria) không có định nghĩa thống nhất rõ ràng, một trong các khái niệm là: Tập quán quốc tế là những tập quán hình thành trong thương mại quốc tế và những nguyên tắc chung của pháp luật.

(27) Xem Nils Willem Vernooij, tlđd, tr. 73.

(28) Hà Lan là một nước thành viên Liên minh châu Âu. Trong số các nước thành viên, Đan Mạch theo Recital 46 không chịu sự điều chỉnh của Quy tắc Rome I. Một trường hợp nữa là Anh, khởi đầu, Anh cũng không muốn tham gia Rome I, nhưng qua quá trình tham vấn đã thay đổi ý kiến.

(29) Xem Vesna Lazíc, tlđd, tr. 4,5,6.

(30) UCC § 1-105 và New UCC § 1-301.

(31) Xem Giesela Ruhl, tlđd, tr.17. Trong án lệ này, các bên thỏa thuận chọn sử dụng UCP nhưng không được Tòa án chấp nhận và áp dụng Luật thương mại của Bang thay vào đó.

(32) Xem Giesela Ruhl, tlđd, tr.19.

(33) Xem TS. Đỗ Văn Đại – PGS.TS. Mai Hồng Quỳ,sđd, tr. 258. Tác giả nêu ra ba lý do nên cho phép các bên lựa chọn những quy tắc không phải là luật quốc gia của một nước là sự tự do của các bên theo hợp đồng, luật trong nước thường xuyên ít phù hợp với các quan hệ quốc tế hơn là các nguyên tắc quốc tế và thứ ba là những nguyên tắc này mang tính trung gian. Đồng thời, tác giả đưa ra án lệ của Tòa án Việt Nam về chấp nhận lựa chọn “điều kiện bảo hiểm quốc tế bằng đường không của ICC by air 1/1/1982”.

(34) Xem Th.S Lê Thị Nam Giang, Tư pháp quốc tế Việt Nam, Nxb. Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, tr. 53.

(35) Ví dụ như Hà Lan. Xem Vesna Lazíc, tlđd, tr. 6.

(36) Xem Ole Lando and Peter Arnt Nielsen, The Rome I Proposal, Journal of Private International Law, Vol. 3 No. 1, tr. 33: “Why then give arbitrators and not judges the competitive advantage of being allowed to apply lex mercatoria?”.

(37) Xem Giesela Ruhl, tlđd, tr.20.

(38) Xem TS. Đỗ Văn Đại – PGS.TS. Mai Hồng Quỳ, sđd, tr. 99.

(39) Xem Vesna Lazíc, tlđd, tr. 13.

(40) Xem TS. Đỗ Văn Đại – PGS.TS. Mai Hồng Quỳ, sđd, tr. 98.

(41) Một ví dụ là Hà Lan, Xem Vesna Lazíc, tlđd, tr. 13.

(42) Xem Vesna Lazíc, tlđd, tr. 13,16.

(43) Xem Ronald A. Brand, The European Magnet and the U.S Centrifuge: Ten selective Private International Law Developments of 2008, Legal Studies Research Paper Series Working Paper No. 2009-01, January 2009, tr. 8.

(44) Xem Ole Lando and Peter Arnt Nielsen, The Rome I Proposal, Journal of Private International Law, Vol. 3 No. 1, tr. 30.

SOURCE: TẠP CHÍ NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP

Trích dẫn từ: http://www.nclp.org.vn/kinh_nghiem_quoc_te/nguyen-tac-tu-do-chon-luat-cho-hop-111ong-tu-cong-uoc-rome-1980-111en-quy-tac-rome-i-va-nhin-ve-viet-nam

Advertisements

Gửi phản hồi

%d bloggers like this: