NHÀ NƯỚC VÀ TRÁCH NHIỆM BẢO VỆ QUYỀN LỢI CHUNG CỦA XàHỘI

GS.TS. NGUYỄN VÂN NAM

Do chưa có qui định rõ ràng về việc công bố tên doanh nghiệp vi phạm tiêu chuẩn chất lượng, về thẩm quyền xử lý ô nhiễm môi trường, chưa có chỉ tiêu chất lượng làm chuẩn để xử lý… là những câu trả lời thường thấy của cơ quan công quyền khi được hỏi họ đã làm gì để bảo vệ người dân. Dường như chúng ta đang thiếu những cơ sở pháp lý để Nhà nước (NN) bảo vệ người dân?

Một trong những nhiệm vụ cơ bản – làm nên tính chính danh – của NN là bảo vệ và bảo đảm quyền lợi chung của xã hội trước những quyền lợi riêng biệt khác. Chính là để hoàn thành nhiệm vụ này mà NN được nhân dân trang bị quyền lực tối cáo mang tính cưỡng bức đối với bất kỳ thành viên nào trong xã hội. Trên cơ sở và trong khuôn khổ Hiến pháp (Điều 3 HP 1992), NN có trách nhiệm và nghĩa vụ bảo vệ lợi ích chung của xã hội ở bất cứ nơi nào nó bị xâm phạm hoặc có nguy cơ bị xâm phạm. Khi được người dân yêu cầu, NN có trách nhiệm nhân danh nhân dân thực hiện các biện pháp bảo vệ quyền lợi chung, kể cả khởi kiện chủ thể có hành vi xâm hại quyền lợi chung (khởi kiện thụ động). Ngay cả khi không được yêu cầu, NN cũng phải chủ động điều tra và tiến hành khởi kiện nhằm bảo vệ quyền lợi chung (khởi kiện chủ động).

Hình thức NN bảo vệ quyền lợi xã hội quen thuộc nhất là trong lĩnh vực hình sự. Chính là nhân danh và để bảo vệ quyền lợi chung của xã hội mà NN- thông qua Viện kiểm sát – khởi kiện (khởi tố ) trước Tòa, yêu cầu trừng phạt một hành vi gây nguy hiểm cho xã hội. Tuy nhiên, hoạt động này chỉ là một phần nhỏ trong những hoạt động mà NN phải thực hiện để bảo vệ quyền lợi xã hội, đặc biệt trong lĩnh vực kinh tế, bảo vệ môi trường.

Theo Điều 17 HP, đất đai, sông hồ, nguồn nước,…đều thuộc sở hữu toàn dân, NN là người đại diện duy nhất của người chủ sở hữu đó (Theo Điều 200 BLDS năm 2005, Nhà nước là chủ sở hữu – Civillawinfor). Trong vụ Vedan, song song với xử phạt hành chính, trên cơ sở trách nhiệm và nghĩa vụ của NN dẫn ra từ Điều 17, kết hợp với Điều 3 HP, trong tư cách là người đại diện sở hữu toàn dân, NN cần đứng ra khởi kiện công ty Vedan buộc công ty này chấm dứt gây ô nhiễm, phục hồi môi trường và bồi thường thiệt hại. Trách nhiệm thu thập bằng chứng thiệt hại trước tiên thuộc về NN. Cơ quan thừa ủy quyền của NN đứng ra khởi kiện sẽ là một trong các Sở tài nguyên-môi trường, Sở Khoa học-công nghệ, Sở văn hóa truyền thông du lịch của các tỉnh chịu ảnh hưởng bởi hành vi hủy hoại sông Thị Vải. Nếu cấp Sở không khởi kiện, trách nhiệm khởi kiện sẽ chuyển sang cấp bộ tương ứng. Và cuối cùng, Chính phủ phải nhận lấy trách nhiệm này.

Các hành vi vi phạm qui định pháp luật ảnh hưởng đến một số lớn người dân cũng là đối tượng bị NN khởi kiện. Vedan vi phạm qui định về bảo vệ môi trường; nước tương có chứa độc tố gây ung thư, sữa không đủ độ đạm, nước uống đóng chai không đạt tiêu chuẩn vệ sinh an toàn…đều là hành vi vi phạm các qui định về công bố tiêu chuẩn chất lượng, về Vệ sinh An toàn thực phẩm, về chống cạnh tranh không lành mạnh. Chúng ảnh hưởng đến một số lưng lớn người dân, người tiêu dùng và là mối quan tâm của toàn xã hội. Vì vậy, trong tư cách là người đại diện quyền lợi chung của xã hội (ngoài tư cách là người quản lý hoạt động xã hội và do đó có quyền xử phạt hành chính) và với trách nhiệm của mình theo Điều 3, kết hợp Điều 12 HP, Nhà nước cần giữ vai trò là chủ thể khởi kiện (chủ động và thụ động) các hành vi này theo Luật Cạnh tranh (CT). Hành vi chiếm lợi thế cạnh tranh qua việc vi phạm pháp luật luôn luôn là một hành vi cạnh tranh không lành mạnh. Vì vậy, các hành vi nêu trên đều nằm trong hành vi bị Luật CT cấm ở các nước. Nhưng, Luật CT của ta không cấm hành vi phạm luật để chiếm lợi thế cạnh tranh như vậy. Tuy nhiên, các hình thức vi phạm chất lượng hàng hóa đều là hành vi „đưa thông tin gian dối hoăc gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng“ và bị cấm (Điều 45 LCT). Lẽ ra, Cục quản lý cạnh tranh, trong tư cách người được NN ủy quyền, đã phải chủ động điều tra, đưa các công ty có hành vi vi phạm LCT ra xét xử. Trên cơ sở Điều 3 và Điều 12 HP, các Sở Công thương cũng có trách nhiệm khởi kiện, nếu Cục QLCT không làm điều này.

Việc tăng giá điện, nước, xăng dầu cũng cần được xem xét dưới góc độ Luật CT với vai trò của NN là người bảo vệ quyền lợi chung. Ngay cả khi không có đơn khiếu nại, Hội đồng Cạnh tranh, Cục QLCT cũng cần chủ động xem xét từng đợt tăng giá có ảnh hưởng tiêu cực đến quyền tự do quyết định mua hàng hóa và lợi ích cơ bản của người tiêu dùng hay không.

Rõ ràng, dù chưa hoàn hảo, hệ thống pháp luật của ta hiện nay vẫn có đủ cơ sở pháp lý cần thiết để NN thực hiện trách nhiệm và nghĩa vụ mang tính chính danh của mình: bảo đảm và bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của toàn dân.

Sài Gòn, 16.05.2009

SOURCE: BÀI ĐĂNG DƯỚI SỰ ĐỒNG Ý CỦA TÁC GIẢ 

(Bài đăng dưới sự giúp đỡ của chị Nguyễn Thị Hải Vân –haivanmail@yahoo.com)

CÁC BẠN TRA CỨU CÁC BÀI VIẾT CỦA GS.TS. NGUYỄN VÂN NAM TẠI ĐÂY

Advertisements

Gửi phản hồi

%d bloggers like this: