Bạn sinh ra là một nguyên bản. Đừng chết đi như một bản sao (Khuyết danh)

SỬA ĐỔI ĐIỀU 769 BỘ LUẬT DÂN SỰ NĂM 2005

TS. NGUYỄN MINH HẰNG – Đại học Ngoại thương

Hiện nay, Bộ luật Dân sự năm 2005 (BLDS 2005) đang được thảo luận để sửa đổi, bổ sung một số điều có liên quan đến hợp đồng. Bài viết phân tích những khó khăn, bất cập trong cách xác định luật áp dụng cho quan hệ hợp đồng có yếu tố nước ngoài quy định tại Điều 769 BLDS 2005, từ đó đề xuất sửa đổi để quy phạm xung đột này phù hợp hơn với thực tiễn giải quyết xung đột pháp luật về hợp đồng dân sự trong tư pháp quốc tế.

1. Những khó khăn, bất cập trong việc áp dụng Điều 769 BLDS 2005

Thứ nhất, phạm vi điều chỉnh hẹp

Khoản 1 Điều 769 BLDS 2005 quy định: “Quyền và nghĩa vụ của các bên theo hợp đồng được xác định theo pháp luật của nước nơi thực hiện hợp đồng, nếu không có thoả thuận khác”. Đây là quy phạm xung đột chỉ ra luật áp dụng cho hợp đồng dân sự có yếu tố nước ngoài.

Như vậy, Điều 769 BLDS 2005 chỉ đưa ra quy định để xác định luật áp dụng đối với quyền và nghĩa vụ của các bên theo hợp đồng, chứ không áp dụng đối với việc xác định luật áp dụng cho các vấn đề khác của hợp đồng như: điều kiện hiệu lực của hợp đồng, giao kết hợp đồng, trách nhiệm do vi phạm hợp đồng, diễn giải hợp đồng, v.v.. Do đó, phạm vi điều chỉnh của Điều 769 BLDS 2005 chưa bao trùm hết các vấn đề quan trọng của hợp đồng. Trong khi đó, theo Công ước Rome năm 1980 của các nước EU về luật áp dụng cho các nghĩa vụ hợp đồng1, luật được lựa chọn sẽ được áp dụng để điều chỉnh tất cả các vấn đề phát sinh từ hợp đồng (trừ hình thức hợp đồng và địa vị pháp lý của các bên).

Thứ hai, việc áp dụng hệ thuộc “nơi thực hiện hợp đồng” có thể sẽ khó khăn do không xác định được nơi thực hiện hợp đồng

Theo quy định tại Điều 769, trong trường hợp các bên không thỏa thuận về luật áp dụng cho hợp đồng, quyền và nghĩa vụ của các bên sẽ được xác định theo pháp luật nơi hợp đồng được thực hiện. Trong một số trường hợp, nơi thực hiện hợp đồng có thể được xác định dễ dàng, ví dụ hợp đồng đã ghi rõ nơi thực hiện hợp đồng. Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, đặc biệt trong các quan hệ hợp đồng có yếu tố nước ngoài, các bên rất lúng túng khi xác định nơi thực hiện hợp đồng là ở đâu. Ví dụ, một công ty A của Việt Nam ký hợp đồng bán gạo cho một công ty B của Nhật Bản. Vào thời điểm ký kết hợp đồng, lô gạo đang nằm tại Trung Quốc. Sau đó, lô gạo được chuyên chở từ Trung Quốc sang Nhật Bản. Trên đường chuyên chở, hàng hóa bị tổn thất, làm phát sinh tranh chấp giữa A và B. Địa điểm thực hiện hợp đồng này là ở đâu? Ở Việt Nam, Trung Quốc hay Nhật Bản? Các nhà lập pháp Việt Nam cũng đã dự đoán trước được khó khăn này và đưa ra giải pháp cho các bên như sau: “Trong trường hợp hợp đồng không ghi nơi thực hiện thì việc xác định nơi thực hiện hợp đồng phải tuân theo pháp luật Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam”2. Theo điểm b, khoản 2 Điều 284 BLDS 2005, có thể xác định nơi thực hiện hợp đồng là “nơi cư trú hoặc trụ sở của bên có quyền”. Áp dụng vào ví dụ ở trên, bên có quyền là công ty B của Nhật Bản, do đó nơi thực hiện hợp đồng là Nhật Bản và luật áp dụng sẽ là luật Nhật Bản. Tuy nhiên, nếu áp dụng Luật Thương mại năm 2005 thì chúng ta sẽ có một kết quả hoàn toàn khác. Theo khoản 2 Điều 35 của Luật này thì địa điểm thực hiện hợp đồng sẽ ở Trung Quốc và luật áp dụng là luật Trung Quốc3.

Hơn nữa, hầu hết các hợp đồng đều là hợp đồng song vụ, ở đó có ít nhất hai nghĩa vụ đối với hai bên. Với những hợp đồng như vậy sẽ có ít nhất hai địa điểm thực hiện hợp đồng tương ứng với hai nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng. Ví dụ đối với hợp đồng mua bán sẽ có nơi giao hàng đối với người bán, và nơi thanh toán đối với người mua. Vậy, có hai nơi thực hiện hợp đồng khác nhau. Việc lấy địa điểm thực hiện hợp đồng nào để xác định luật áp dụng cũng có thể là câu hỏi gây tranh cãi.

So sánh với các quy phạm xung đột tương ứng tại các quốc gia châu Âu, chúng tôi thấy rằngcác quốc gia châu Âu rất ít sử dụng hệ thuộc luật nơi thực hiện hợp đồng. Lý do là vì việc áp dụng hệ thuộc nơi hợp đồng được thực hiện có thể dẫn đến pháp luật của một nước thứ ba được áp dụng để giải quyết tranh chấp (như trong ví dụ trên là luật Trung Quốc áp dụng vào hợp đồng giữa bên Việt Nam và bên Nhật Bản). Trong khi đó, các bên đương sự có thể không hiểu biết nhiều về pháp luật của nước thứ ba và họ cũng không mong muốn áp dụng pháp luật của nước thứ ba để giải quyết tranh chấp. Ngoài ra còn có khó khăn khi hợp đồng có nhiều nghĩa vụ và nhiều nơi thực hiện hợp đồng tương ứng với các nghĩa vụ đó.

Vậy các quốc gia châu Âu áp dụng hệ thuộc nào để xác định luật áp dụng cho quan hệ hợp đồng? Công ước La Hay năm 1955 về luật áp dụng cho mua bán quốc tế các động sản hữu hình4 quy định: nếu các bên không thoả thuận luật áp dụng trong hợp đồng thì luật áp dụng là luật quốc gia nơi người bán đóng trụ sở chính vào lúc nhận đơn đặt hàng (Điều 3). Điều 4(2) Công ước Rome năm 1980 về luật áp dụng cho các nghĩa vụ hợp đồng quy định rất cụ thể cách thức xác định luật áp dụng thông qua hai bước: (i) xác định bên thực hiện nghĩa vụ chính của hợp đồng, và (ii) xác định địa bàn kinh doanh (hoặc nơi cư trú) của bên thực hiện nghĩa vụ chính5. Theo hai bước này, áp dụng vào ví dụ trên, luật áp dụng cho hợp đồng sẽ là luật của Việt Nam do nghĩa vụ chính của hợp đồng là nghĩa vụ giao hàng và bên thực hiện nghĩa vụ này là công ty Việt Nam. Việc xác định luật áp dụng theo hai bước nêu trên là dễ dàng hơn và tránh được những khó khăn trong việc xác định nơi thực hiện hợp đồng như chúng tôi đã phân tích. Và có thể thấy rằng, áp dụng cả hai Công ước (Công ước La Hay năm 1955 và Công ước Rome năm 1980) đều cho một kết quả giống nhau là luật Việt Nam được áp dụng (chứ không phải luật Trung Quốc hay luật Nhật Bản như khi áp dụng quy phạm xung đột của Việt Nam). Cách xác định luật như trên được áp dụng phổ biến tại các tòa án châu Âu hiện nay vì nó có hai ưu điểm:

– Xét dưới góc độ kinh tế, khi người bán giao kết hợp đồng mua bán hàng hóa hoặc nhà cung cấp dịch vụ giao kết hợp đồng cung ứng dịch vụ với nhiều người mua ở các nước khác nhau, nếu một nguồn luật áp dụng được điều chỉnh cho tất cả các hợp đồng sẽ làm giảm chi phí pháp lý, dẫn đến hiệu quả kinh tế đạt được cao hơn.

– Xét về khía cạnh pháp lý, quy định như Công ước La Hay và Công ước Rome sẽ giải quyết được khó khăn khi xác định luật áp dụng đối với các hợp đồng có nhiều nghĩa vụ hay với các hợp đồng được thực hiện một phần ở Việt Nam, một phần ở nước ngoài. Ngoài ra, quy định như vậy làm tăng tính có thể dự báo trước của quy phạm xung đột, từ đó làm giảm các rủi ro pháp lý liên quan.

2. Kiến nghị sửa đổi Điều 769 BLDS 2005

Về phạm vi của quy phạm xung đột tại Điều 769 BLDS 2005, chúng tôi thấy rằng phạm vi hiện nay chỉ là “quyền và nghĩa vụ của các bên theo hợp đồng” là quá hẹp, chưa bao trùm hết các vấn đề quan trọng của hợp đồng. Theo chúng tôi, cần mở rộng phạm vi bằng cách quy định một cách khái quát hơn “Hợp đồng được điều chỉnh bởi pháp luật do các bên lựa chọn. Nếu các bên không thỏa thuận lựa chọn thì hợp đồng được điều chỉnh bởi pháp luật của nước…”.

Cách diễn đạt như trên một mặt mở rộng phạm vi của quy phạm xung đột, mặt khác khẳng định một cách rõ ràng hơn quyền tự do thỏa thuận lựa chọn luật áp dụng của các bên trong quan hệ hợp đồng có yếu tố nước ngoài. Điều 769 chưa khẳng định một cách rõ ràng quyền tự do thỏa thuận của các bên mà điều này chỉ được “suy ra” từ cụm từ “nếu không có thỏa thuận khác”. Tham khảo Điều 3(1) Công ước Rome năm 1980 về luật áp dụng cho các nghĩa vụ hợp đồng, chúng ta thấy Công ước khẳng định nguyên tắc này một cách rất rõ ràng: “Hợp đồng giữa các bên được điều chỉnh bởi pháp luật do các bên lựa chọn”. Chúng tôi đồng ý với ý kiến của một số luật gia6 rằng, nhà lập pháp nên khẳng định rõ hơn quyền này của các chủ thể bằng cách diễn đạt Điều 769 theo cách tham khảo Công ước Rome năm 1980 như đã đề xuất ở trên. Theo cách diễn đạt này, quyền tự do thỏa thuận luật áp dụng của các bên sẽ được các tòa án, trọng tài tính đến đầu tiên, chỉ khi các bên không có quy định gì trong hợp đồng về vấn đề này, và ngay cả sau khi tranh chấp phát sinh cũng không thể thỏa thuận được luật áp dụng, thì tòa án hoặc trọng tài mới áp dụng quy phạm xung đột tại Điều 769 của BLDS 2005.

Về hệ thuộc của quy phạm xung đột tại Điều 769 BLDS 2005, như đã phân tích ở trên, việc xác định luật áp dụng theo hệ thuộc nơi thực hiện hợp đồng gặp rất nhiều khó khăn. Dựa trên thực tiễn xét xử của các tòa án châu Âu và thực trạng các quy phạm pháp luật về nơi thực hiện hợp đồng trong các văn bản pháp luật của Việt Nam, chúng tôi đề xuất hai giải pháp sau:

Thứ nhất: Giữ nguyên hệ thuộc tại Điều 769 BLDS 2005, nhưng luật nên có quy định cụ thể, chi tiết nơi thực hiện hợp đồng cho từng loại hợp đồng để tạo điều kiện thuận lợi và dễ dàng cho các bên xác định nơi thực hiện hợp đồng. Nơi thực hiện hợp đồng với các loại hợp đồng cụ thể không giống nhau do mỗi loại hợp đồng có những đặc điểm đặc thù và những nghĩa vụ đặc thù. Có thể quy định như sau: Nếu các bên không quy định cụ thể thì nơi thực hiện hợp đồng là nơi có trụ sở (hoặc nơi cư trú) của người bán (đối với hợp đồng mua bán); người cho vay (đối với hợp đồng cho vay); người cho thuê (đối với hợp đồng cho thuê tài sản); người chuyển nhượng (đối với hợp đồng chuyển nhượng tài sản); người đặt gia công (đối với hợp đồng gia công); người cung ứng dịch vụ (đối với hợp đồng cung ứng dịch vụ); người bảo hiểm (đối với hợp đồng bảo hiểm); người vận chuyển (đối với hợp đồng vận chuyển).

Giải pháp này vẫn giữ nguyên quy phạm xung đột tại Điều 769 BLDS 2005 và chỉ bổ sung, cụ thể hóa nguyên tắc xác định nơi thực hiện hợp đồng đối với một số loại hợp đồng phổ biến. Quy định như vậy vừa dễ áp dụng trong điều kiện thực tiễn của Việt Nam, vừa phù hợp với cách tiếp cận của các nước châu Âu. Tuy vậy, nhược điểm của giải pháp này là phải liệt kê các quan hệ hợp đồng khác nhau phát sinh trong tư pháp quốc tế và việc liệt kê đôi khi sẽ không đầy đủ, nhất là khi có những quan hệ hợp đồng mới phát sinh.

Thứ hai: Thay hệ thuộc “nơi thực hiện hợp đồng” bằng hệ thuộc “nơi có trụ sở chính (hoặc nơi cư trú) của bên thực hiện nghĩa vụ chính”. Đây là giải pháp đã được áp dụng phổ biến, rộng rãi ở các quốc gia châu Âu và đã giúp các tòa án châu Âu giải quyết thỏa đáng nhiều tranh chấp về hợp đồng trong tư pháp quốc tế. Kinh nghiệm giải quyết xung đột pháp luật trong tư pháp quốc tế ở các nước châu Âu cho thấy phần hệ thuộc phải rõ ràng, dễ hiểu giúp các chủ thể có thể xác định được, dự báo trước được pháp luật áp dụng. Chúng tôi thấy rằng hệ thuộc “luật của nước nơi thực hiện hợp đồng” thì sẽ khó xác định hơn hệ thuộc “luật của nước nơi người bán có trụ sở kinh doanh” vì nơi thực hiện hợp đồng sẽ có thể khác nhau tùy vào tranh chấp, và đôi khi trong một số tranh chấp, hợp đồng được thực hiện ở đâu cũng là vấn đề gây tranh cãi. Còn nơi người bán có trụ sở kinh doanh chính thì có thể xác định dễ dàng hơn rất nhiều.

Nếu theo giải pháp này thì Điều 769 BLDS 2005 sẽ được sửa đổi thành: “Hợp đồng được điều chỉnh bởi pháp luật do các bên lựa chọn. Nếu các bên không thỏa thuận lựa chọn thì hợp đồng được điều chỉnh bởi pháp luật của nước nơi có trụ sở (hoặc nơi cư trú) của bên thực hiện nghĩa vụ chính theo hợp đồng”.

Trong hai giải pháp này, chúng tôi thấy giải pháp thứ hai là ưu việt và phù hợp hơn với thực tiễn tại Việt Nam. Giải pháp này mang tính khái quát, có thể được áp dụng đối với mọi quan hệ hợp đồng trong tư pháp quốc tế. Khi áp dụng quy phạm xung đột này, chúng ta sẽ có kết quả tương tự như khi áp dụng các quy phạm xung đột của các nước châu Âu, như vậy sẽ tăng tính tương thích của tư pháp quốc tế Việt Nam với tư pháp quốc tế của các nước phát triển trên thế giới. Quy phạm này cũng phù hợp với nguyên tắc chung về giải quyết xung đột trong tư pháp quốc tế, đó là khi chọn pháp luật điều chỉnh quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài, cần chọn hệ thống pháp luật có quan hệ mật thiết với loại quan hệ cần giải quyết.

Chú thích:

(1) Đây là một điều ước quốc tế thống nhất luật xung đột quan trọng nhất và được áp dụng rộng rãi nhất tại châu Âu. Ngoài Công ước này, các quốc gia châu Âu còn xây dựng và tham gia nhiều điều ước quốc tế thống nhất luật xung đột khác nhằm thống nhất các quy tắc xác định luật áp dụng đối với các quan hệ hợp đồng. Có thể kể đến Công ước La Hay năm 1955 về luật áp dụng cho mua bán quốc tế các động sản hữu hình, Công ước La Hay năm 1978 về luật áp dụng cho đại lý, Công ước La Hay năm 1986 về luật áp dụng cho mua bán hàng hóa quốc tế. Trong các Công ước kể trên, Công ước Rome năm 1980 có phạm vi áp dụng rất rộng: đối với mọi nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng.

(2) Đoạn 3, khoản 1, Điều 769 BLDS 2005.

(3) Trường hợp không có thoả thuận về địa điểm giao hàng thì địa điểm giao hàng được xác định như sau:
a) Trường hợp hàng hoá là vật gắn liền với đất đai thì bên bán phải giao hàng tại nơi có hàng hoá đó;
b) Trường hợp trong hợp đồng có quy định về vận chuyển hàng hoá thì bên bán có nghĩa vụ giao hàng cho người vận chuyển đầu tiên;
c) Trường hợp trong hợp đồng không có quy định về vận chuyển hàng hoá, nếu vào thời điểm giao kết hợp đồng, các bên biết được địa điểm kho chứa hàng, địa điểm xếp hàng hoặc nơi sản xuất, chế tạo hàng hoá thì bên bán phải giao hàng tại địa điểm đó;

d) Trong các trường hợp khác, bên bán phải giao hàng tại địa điểm kinh doanh của bên bán, nếu không có địa điểm kinh doanh thì phải giao hàng tại nơi cư trú của bên bán được xác định tại thời điểm giao kết hợp đồng mua bán.

(4) Công ước này đã được 9 quốc gia phê chuẩn: Bỉ, Đan Mạch, Phần Lan, Pháp, Ý, Nigeria, Na Uy, Thụy Điển và Thụy Sỹ. Công ước này sẽ được áp dụng để xác định luật áp dụng cho các hợp đồng mua bán quốc tế các động sản hữu hình khi tòa án được lựa chọn là tòa án của một quốc gia thành viên. Quốc tịch hay nơi thường trú của các bên, nơi ký kết hay nơi thực hiện hợp đồng đều không ảnh hưởng đến quy định nói trên. Ví dụ hợp đồng ký giữa công ty Việt Nam và công ty Singapo (là công ty con của một công ty Pháp) và tòa án Pháp được lựa chọn để giải quyết tranh chấp thì tòa án Pháp sẽ áp dụng Công ước này để lựa chọn luật áp dụng cho hợp đồng, dù Việt Nam va Singapo đều chưa gia nhập Công ước nói trên. Nhìn chung, công ước này được áp dụng rộng rãi ở các quốc gia thành viên nói riêng và ở châu Âu nói chung.

(5) Tham khảo: Nguyễn Bình Minh, Công ước Rome năm 1980 về luật áp dụng đối với các nghĩa vụ hợp đồng: nguyên tắc xác định luật của nước có mối liên hệ mật thiết nhất với hợp đồng đang tranh chấp, Tạp chí Kinh tế đối ngoại, số 38 (tháng 10/2009), tr.52-56

(6) Xem: Nguyễn Bá Chiến, Bàn về một số yêu cầu đối với việc xây dựng hệ thống các quy phạm pháp luật xung đột và việc áp dụng đối với hợp đồng dân sự có yếu tố nước ngoài, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 8/2003, tr.71; Nguyễn Trung Tín, Quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài (góp ý Dự thảo Bộ luật Dân sự sửa đổi), Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, số 9/2004, tr.39.

SOURCE: TẠP CHÍ NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP ĐIỆN TỬ

Trích dẫn từ: http://www.nclp.org.vn/ban_ve_du_an_luat/sua-111oi-111ieu-769-bo-luat-dan-su-nam-2005

Advertisements

Gửi phản hồi

Học luật để biết luật, hiểu luật, vận dụng luật và hoàn thiện luật
%d bloggers like this: